Sağlık Çalışanları İçin Sağlık Hizmetinde Gizliliğe ve Mahremiyete İlişkin Avrupa Rehber Kuralları

Sağlık Çalışanları İçin Sağlık Hizmetinde Gizliliğe ve Mahremiyete İlişkin Avrupa Rehber Kuralları
Giriş

Tüm hastalar mahremiyet hakkına sahiptir ve kişisel bilgilerinin gizliliğinin tüm sağlık çalışanları tarafından titizlikle korunacağına dair beklentileri vardır. Her hastanın mahremiyet hakkı ve sağlık çalışanının gizliliğe ilişkin yükümlülüğü, bu bilgilerin saklanma veya iletilme şeklinden (ör: elektronik, fotoğraf şeklinde veya biyolojik numune biçiminde) bağımsızdır. Bu rehber, tüm sağlık çalışanları için geçerlidir ve sağlık hizmetindeki mahremiyet ve bilgi gizliliği alanlarına hitap etmektedir. Rehber, Sağlık Hizmetlerinin Sunulmasında Gizliliğe ve Mahremiyete İlişkin Avrupa Standartlarının bir bölümü olup, söz konusu bu Standartlar Rehberi daha detaylı olarak açıklamakta ve sağlık hizmeti sunan kurumlara etik ve yasal temeller çerçevesinde öneriler sunmaktadır. Standartlar ayrıca bir Sözlük de içermektedir. Standartların ve Rehberin metni çeşitli dillerde mevcuttur ve bu metne www.eurosocap.org  adresinden erişilebilir.

Avrupa Standartları, birincil olarak etik standartları olup, sağlık çalışanlarının gizli bilgilerin korunması, kullanımı ve açıklanmasına ilişkin kararlarını verdikleri yasal bağlam içerisinde geliştirilmiştir. Gizliliğe ilişkin yasal yükümlülükler tüm sağlık çalışanları için aynı olmamakla birlikte, gizliliğin korunmasına ilişkin etik yükümlülükler tüm sağlık çalışanları için aynıdır.

Bu Rehberde, incinebilir konumdaki hastaların gereksinimleri ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. İncinebilir hastaların gizliliğe ilişkin ihtiyaçları daha fazladır – bu hastalarda gizliliğin ihlal edilme riski diğer hastalara göre daha yüksektir. İncinebilir hastaların mahremiyet haklarına saygı gösterilmesi ve bu hastaların gizliliğine ilişkin ödevlerinin yerine getirilmesi için sağlık çalışanlarının özel dikkat gösterilmesi gerekmektedir.

Bu Rehberde koruma, kullanım ve açıklamaya ilişkin üç alan ele alınmıştır:
• Hastaların sağlık hizmeti için hasta bilgilerinin korunması, kullanımı ve açıklanması;
• Hastaların sağlık hizmeti ile doğrudan ilgili olmayan sağlık hizmeti amaçlarına yönelik olarak hasta bilgilerinin korunması, kullanımı ve açıklanması ve
• Sağlık hizmeti ile ilgili olmayan amaçlar için hastaların tanımlanabilir bilgilerinin açıklanmasına ilişkin yükümlülükler ve bunların gerekçeleri.

Hasta Bilgilerinin Korunması, Kullanımı ve Açıklanması – Genel Bakış

1.  Sağlık hizmetinde gizliliğin temel ilkeleri. Sağlık çalışanları sağlık hizmetindeki gizliliğe ilişkin aşağıdaki üç ilkeye saygı göstermelidir.
•  Bireylerin sağlık bilgilerinin gizliliğine ve mahremiyetine ilişkin temel hakları bulunmaktadır.
• Bireylerin onam vermek, onam vermemek veya onamlarını geri çekmek yoluyla kendi sağlık bilgilerine erişimi ve bu bilgilerin açıklanmasını kontrol etme hakkı vardır.
•  Gizli bilgilerin onama dayalı olmadan açıklanması söz konusu olduğunda sağlık çalışanları bunun gerekliliği, orantılılığı ve beraberindeki riskler konularında dikkatli olmalıdır.

2.  İncinebilir kişiler için destek. Sağlık çalışanları, incinebilir kişilerin gizliliğe ilişkin konuların karmaşıklığını anlayabilmeleri ve bu konudaki isteklerini ifade etmeleri için bu kişilere gerekli desteğin verilmesini sağlamalıdır.

3.  İncinebilir kişilerin korunması. Bir hasta, bir sağlık çalışanı tarafından incinebilir bir birey olarak tanımlandığında, hastanın veya yasal temsilcisinin* onamı alınarak bu tanımlamanın anlamı, kendine özgü yapısı ve bunun gerekçesi hasta notları içerisine kaydedilmelidir.

4.  Kapasitesizlik. Bir sağlık çalışanı, açıklamanın onam veremeyen bir hastanın çıkarlarına en iyi şekilde hizmet edeceğini düşündüğü durumda, bu konuyu hastanın yasal temsilcisi  (küçüğün ebeveyni/vasisi de dahil olmak üzere) ile görüşmelidir. Eğer yasal temsilci onam vermiyorsa, sağlık çalışanı kendi ülkesinde bu sorunun çözülmesi için gerekli olan mevcut en iyi süreci izlemelidir.

5. Acil durumlar. Acil durumlarda hastalara ait gizli bilgilerin kullanımı veya açıklanması söz konusu olabilir, ancak acil durumla başa çıkabilmek için sadece asgari düzeyde kalan gerekli bilgi kullanılmalı veya açıklanmalıdır.

6.  Ölümden sonra bilgilerin açıklanması. Hastanın ölümünden sonra hastaya ait bilgilerin gizliliği korunmalıdır.

7.  Karar verme yetisi olan bir hastanın ölümünden önce gizliliğin korunması yönünde açıkça bir talebi olduğu durumda, bu talebe saygı gösterilmesi gerekir.

8.  Sağlık çalışanının, hastanın ölümünden sonra açıklama yapılmasının gerekli olabileceğini veya kendisinden bunun istenebileceğini düşündüğü durumlarda, ya da açıklama için sağlık çalışanından talepte bulunulması halinde, şayet hasta sağlık çalışanına bu konuya yönelik bir talimat vermemiş ise sağlık çalışanı bu konuyu üçüncü kişilere açıklama yapılmasının veya yasal olarak koruma altında bulunan kamu yararı için açıklama yapılmasının mümkün olduğu bir durum olarak değerlendirebilir (bakınız Rehber maddeleri 19-23).

9.  Sağlık hizmetine ilişkin bilgilere hastanın erişimi. Sağlık hizmeti çalışanları hastaların sağlık hizmeti bilgilerine erişim taleplerine saygı duymalı ve Veri Koruma Kanunları (Data Protection Laws) altında tanımlanan yasal yükümlülüklerine ymalıdır.

Hasta Bilgilerinin Korunması, Kullanımı ve Açıklanması

10. Hastaların bilgilendirilmesinin sağlanması. Sağlık çalışanları hastanın ve/veya yasal temsilcisinin hastanın iletişim ihtiyaçlarına uygun olarak

• hangi tipte bilgilerin kaydedilmekte ve saklanmakta olduğu;
• bilgilerin kaydedilme ve saklanma nedenleri;
•  bilgilerin açıklanmamasının sağlanması için hangi şekilde koruma sağlandığı;
• genellikle hangi tip bilgilerin paylaşıldığı;
•  bilgilerinin nasıl kullanılabileceği ve açıklanacağı konularında hastalar için hangi seçeneklerin mevcut olduğu;
• Hastaların sağlık hizmeti kayıtlarında kendileri hakkında tutulan bilgilere erişim ve gerektiğinde bu bilgileri düzeltme hakları;
•  Direktif 95/46/EC’yi uygulamaya koyan ulusal yasalar çerçevesinde hastalar verilmesi gereken bilgiler ve
• Açıklamaya yapılmasını hükme bağlayan, ülkeye özel yasal düzenlemeler veya ilkeler konusunda bilgilendirilmesini sağlamalıdır.

11.  Hastalar veya uygun olduğu hallerde hastaların yasal temsilcisi, hastanın bireysel sağlık hizmeti için hangi bilgilerin paylaşılmasının gerekli olduğu konusunda bilgilendirilmelidirler. Bu şekilde bilgilendirilmiş olmaları şartıyla, hastaların sağlık hizmeti amacıyla bilgilerinin etiğe uygun şekilde paylaşımı için ima edilen onam (implied consent) yeterlidir, açık onam (express consent) gerekli değildir.

12.  Klinik denetleme (audit). Sağlık çalışanları, klinik denetlemeye ilişkin kurum politikalarının, gizliliğin korunması için gerekli etik şartlar ile uyumlu olmasını sağlamak için çaba sarfetmelidir.

13.  Hastanın bakımını üstlenen kişiler. Resmi olarak görevli olmayan ancak hastanın bakımını üstlenen kişiler ile bilgilerin paylaşılmasının getirebileceği potansiyel fayda, hasta ve/veya onun yasal temsilcisi ile tartışmaya açılmalıdır. Ancak, bu tip bir bilgi paylaşımının fayda sağlayabilecek olması, sağlık çalışanının hastasının gizliliğini koruma ödevini hafifletmez.

14.  Multidisipliner ekipler. Sağlık hizmeti ekibinde bazı görevler için geçici üyeler bulunabilir; bu geçici üyeler yeterli derecede gizlilik yükümlülüğü altında değilse sağlık hizmeti çalışanları bu kişilere bilgileri açıklamamalıdır.

 Multidisipliner ekipler, ekibin dışında kalan kişilere gizli bilgilerin açıklanmasına ilişkin stratejiler üzerinde anlaşmaya varmalıdır.

 Sağlık çalışanlarının gizli bilgilerin açıklanması konusunda farklı kriterleri ve sınırları (ör: toplumun güvenliğine ilişkin olarak) olabilir. Her sağlık çalışanının kendisini bu tip farklılıklara aşina hale getirmesi ve açıklamayı bu doğrultuda ayarlaması gereklidir.

15.  Merciler arası ekipler (inter-agency teams). Farklı mercilerde yer alan kişilerin ekibe dahil edilmesinin planlandığı durumlarda, bu öncelikle hasta ve/veya hastanın yasal temsilcisi ile görüşülmelidir. Diğer bir merciyi dahil etmenin amacı ve beraberinde yapılması düşünülen bilgi paylaşımının amacı açıklığa kavuşturulmalıdır.

 Bir hasta veya hastanın yasal temsilcisi, diğer mercilerin dahil edilmesine onam vermeyi reddederse, daha ağır basan çıkarlar olmadığı takdirde bu red kararına saygı gösterilmelidir (Bakınız Madde no 19-23).

 Başka mercilerin hastalar hakkında bilgi talep etmesi halinde, sağlık çalışanları açıklanması düşünülen bilginin içeriği de dahil olmak üzere bu gibi bilgi paylaşımına ilişkin konular için öncelikle hastanın veya yasal temsilcisinin onamını almalıdır.

16.  Çifte rol ve sorumluluklar. Sağlık çalışanları, aynı hasta için çifte sorumluluk ve yükümlülük sahibi olacakları durumlardan mümkün olduğu ölçüde kaçınmalıdır.
Sağlık çalışanın çifte sorumluluğu olduğu durumlarda, herhangi bir konsültasyon veya değerlendirme öncesinde hastaya ve/veya hastanın yasal temsilcisine hastayı kimin adına gördüklerini ve konsültasyon veya değerlendirmenin amacını açıklaması önemlidir. Ayrıca, verilen bilginin gizli bilgi kapsamında muamele görmeyeceği de hastaya ve/veya hastanın yasal temsilcisine açıkça belirtilmelidir.

Hastaların Sağlık Hizmeti İle Doğrudan İlgili Olmayan Amaçlar İçin Hasta Bilgilerinin Korunması, Kullanımı ve Açıklanması

17.  İkincil amaçlara yönelik kullanım için onam. Mümkün olan durumlarda, kişisel bilgilerin ikincil amaçlara yönelik kullanımı için hastanın veya yasal temsilcisinin açık onamı alınmalıdır. Açıklama yapılması konusunda anlaşmaya varıldığında, sağlık hizmetin yönelik geçerli her bir amaç için sadece asgari düzeyde tanımlanabilir hasta bilgisi kullanılmalıdır.

18.  Hastanın kimliğinin korunması. Sağlık çalışanları kendi hastaneleri ile birimlerinde ve hizmetlere aracılık eden kurumlarda hasta bilgilerinin sağlık hizmetindeki ikincil amaçlara yönelik kullanımında hastanın kimliğinin korunması için gerekli politikaların ve protokollerin bulunmasını ve bunların uygulamada işlerlik kazanmasını sağlamak için çaba sarfetmelidir.

19.  Verilerin anonim (isimsiz) hale getirilmesi. Eğer bilginin saklanma amaçları açısından hastanın tanımlanabilmesi gerekliyse, bilgi sadece hastanın tanımlanmasını sağlayabilecek şekillerde muhafaza edilmelidir. Verilerin anonim hale getirilmesi, artık hastanın söz konusu bu veriler yoluyla doğrudan veya dolaylı olarak hiç kimse tarafından tanımlanamayacağı anlamına gelir. Verilerin anonim hale getirilmesinin düşünüldüğü durumlarda, hastalar veya hastaların yasal temsilcileri sağlık çalışanları tarafından bu durumdan ve bu uygulamanın yapacağı etkiden tam olarak haberdar edilmeli, özellikle de bunun hastaların verilerine erişebilme, bu verilerin ne için kullanıldığını bilme ve dolayısıyla da bu kullanıma itiraz edebilme hakları üzerindeki etkileri hakkında bilgilendirilmelidirler. Hastalar ve/veya yasal temsilcileri, verilerin anonim hale getirilmesinin ardından verilerin hangi amaçla kullanılmasının düşünüldüğü konusunda bilgilendirilmelidir.

Hasta Bilgilerinin Hastaların Sağlık Hizmeti İle Doğrudan İlgili Olmayan Amaçlar İçin Açıklanmasına İlişkin Yükümlülükler ve Bunların Haklı Çıkartılmasına Dair Gerekçeler

20. Açıklama yapılmasına ilişkin yasal yükümlülükler. Sağlık çalışanı – hasta ilişkisinde açıklama yapılmasını gerektiren yasal bir yükümlülük açıkça gündeme gelmeye başladığında, bu durum hasta ile ve/veya hastanın yasal temsilcisi ile mümkün olduğu kadar erken dönemde tartışmaya –  şayet bu tip bir tartışmanın kendisi açıklamanın amacına zarar vermeyecekse – açılmalıdır. Açıklamaya ilişkin muhtemel herhangi bir yasal yükümlülüğü yerine getirmeden önce, sağlık çalışanları söz konusu durumun açıkça yasal açıdan açıklamanın gerekli olduğu olgular kategorisinde yer aldığından emin olmalıdır. Sağlık çalışanları, açıklama yapılmasına karşı ortaya konabilecek olan uygun her türlü argümanın, açıklamanın yapılması gereken yetkili merciye sunulmasını sağlamalıdır. Yapılan herhangi bir açıklama, sadece gerekli olanlarla sınırlı tutulmalıdır.

21. Açıklama yapılmasının gerekçeleri. Sağlık hizmeti çalışanları çıkarların dengelenmesi esnasında uyulması gereken ve ülkeye özgü herhangi bir yasal hüküm veya ilke konusunda bilgi sahibi olmalıdır.

22. Üçüncü kişilerin haklarının daha ağır bastığı ve bu hakların korunması amacı ile açıklama yapılmasının söz konusu olduğu durumlarda, her bir olgu kendi özellikleri üzerinden değerlendirilmelidir. Sınanması gereken şey, kamuoyunun çıkarı açısından üçüncü bir kişinin çıkarlarının korunması için bilginin açıklanmasının, hastaya karşı söz konusu olan gizliliği koruma ödevinden daha ağır bastığı istisnai bir durumun söz konusu olup olmadığıdır. Bilginin açıklanmasına ilişkin hiçbir yükümlülüğün olmadığı sağlık hizmetlerinin dışındaki durumlarda, hastanın tanımlanabilir bilgilerinin açıklanması bu unsurların dengelenmesi sonucunda varılan kararlara bağlıdır.

Bu tip bir karar alırken, başka bir takım faktörlere ek olarak, şunlar da dikkate alınmalıdır:

• Açıklama yapılmadığında risk altında olan çıkarın önemi, örneğin üçüncü bir kişinin yaşamı veya (fiziksel veya psikolojik) bütünlüğü tehlike altında ise, açıklama yapılması daha kolay haklı çıkartılabilir;
• Söz konusu olguda zararın meydana gelme olasılığı, örneğin bir başkasının hayatına zarar verilme olasılığı yüksek ise açıklama yapılması haklı çıkartılabilir, ancak bu olasılık düşük ise açıklama yapılması her zaman haklı çıkartılamayabilir;
•  Zararın ne kadar zaman içerisinde gerçekleşebileceği, örneğin üçüncü bir kişinin korunması için derhal müdahalede bulunulması gereken bir durumda açıklama yapılması haklı çıkartılabilirken, gelecekteki bir zamanda hastanın bir başkası için tehdit oluşturması için bir olasılıktan daha fazlasının söz konusu olmadığı durumlarda açıklama yapılması haklı çıkartılamayabilir;
• Açıklamanın yapılmasının düşünülebileceği yeterince uygun bir yetkili mercinin varlığı;
•  Zararı engellemek için açıklama yapılmasının gerekliliği, yani, açıklama yapılmaksızın zararı önleme ihtimalinin bulunmaması;
• Açıklama yapılmasının zararı önleme ihtimali, bu durumda üçüncü kişiye veya yasal olarak koruma altına alınmış olan kamu yararına verilebilecek zararın açıklamanın yapılması yoluyla önlenebileceği konusunda sağlık çalışanın tatmin olması gerekir.

23.  Yeterli olmayan bir hastanın çıkarlarının en iyi şekilde korunması amacıyla açıklama yapılması. Bir hastanın yeterliliğinin olmadığı durumlarda, hastanın en iyi çıkarlarını koruma gerekçesiyle açıklama yapılması haklı görülebilir. Açıklama yapılmasının haklı görülebilir olup olmaması, söz konusu her bir olguda kişinin bilgilerinin gizliliğinin korunması halindeki çıkarları ile açıklama yapılmadığında risk altında olan çıkarların dikkatle tartılmasına bağlıdır.

24.  Gerekçeli açıklamalarda iyi uygulama. Açıklama yapılması konusunda sağlık çalışanının kendi yargısını kullanacağı her durumda, sağlık çalışanlarına hastanın tanımlanabilir detaylarını açıklamadan olguyu meslektaşları ile tartışması ve eğer gerekliyse yasal danışmanlık alması veya bir başka uzmanın görüşüne başvurması önerilir. Açıklama yapılması yolunda karar alınan durumların pek çoğu, iyi iletişimi ve gizliliği ihlal edilecek olan hasta için destek sağlanmasını gerektirir. Bir kez açıklama yapılması kararı verildikten sonra, izlenen alışılagelmiş süreç şu şekildedir:
•  Hastaya ve/veya hastanın yasal temsilcisine bilginin paylaşılmasına ilişkin nedenler hakkında açıklama yapılması.
• Sağlık çalışanı; ilgili merciyi (örneğin polisi veya sosyal hizmetleri) bilgilendirmek konusunda hastayı (ve/veya uygun olduğu hallerde hastanın yasal temsilcisini)cesaretlendirir. Eğer hasta veya hastanın yasal temsilcisi kabul ederse, sağlık hizmeti çalışanının söz konusu açıklamanın yapıldığını bu merciden doğrulatması gerekir.
• Eğer hasta veya hastanın yasal temsilcisi harekete geçmeyi reddederse, sağlık çalışanı bu durumda ilgili merciye veya kişiye bilgiyi açıklamak niyetinde olduğunu söylemelidir. Bunun ardından yalnızca gerekli bilgileri açıklayarak merciye bilgi vermeli ve hangi bilgileri açıkladığı konusunda hastayı ve/veya hastanın yasal temsilcisini bilgilendirmelidir.
•  Gizli bilgileri açıklamaya (hastayı ve/veya hastanın yasal temsilcisini önceden bilgilendirerek veya bilgilendirmeksizin) karar veren sağlık hizmeti çalışanları gerektiğinde yetkili merciye kararlarını açıklamaya ve gerekçesini göstermeye hazırlıklı olmalıdır. Sağlık çalışanları bu gibi bilgilerin açıklanmasına veya açılanmamasına karar verilmesinde rol oynayan tüm konuşmaların, toplantıların ve randevuların detaylarını sağlık hizmeti kayıtlarına işlemelidir.

Bilgilerin açıklanacağına dair kişiye önceden bilgi verilmesinin açıklamanın gerekçeli amacına erişilmesine engel olacağı durumlar, yukarıda tanımlanan söz konusu normal süreç için bir istisna teşkil etmektedir.

Güvenlik

25.  Güvenlik. Sağlık hizmeti çalışanının hasta gizliliğini korumaya ilişkin yükümlülüğü nedeniyle, sağlık çalışanları kurumlarında ve hizmetlere aracılık eden kurumlarda hasta bilgilerinin güvenliğinin sağlanması için gerekli politikaların ve protokollerin bulunmasını ve bunların uygulamada işlerlik kazanmasını sağlamak için çaba sarfetmelidir.

Sağlık çalışanları, hastalar, hastaların yasal temsilcileri, hastaların bakımını üstlenen kişiler ve kendi meslektaşları ile iletişim halindeyken, özellikle de telefon, e-posta ve faks gibi dolaylı iletişim yöntemleri kullanılırken mahremiyete ve gizli bilgilerin güvenliğine ilişkin yükümlülüklerine sıkı sıkıya bağlı kalmaya dikkat etmelidir.

Yazmaya başlayın ve aramak için Enter tuşuna basın.