ÖZET: Dinamik bir durumda olan hasta hakları gelişimi izlenmesi güç bir süreçtir. Toplumların ve ülkelerin yasalarındaki değişimlerle birleştiğinde tıptaki ilerlemeler ve hasta hakları konusundaki ilerlemeler bu hakların geliştirilmesinde, deneyime dayalı ölçümleri zorunlu kılmaktadır. Hasta hakları gelişimi ile ilgili mevcut araçların sürekli bir biçimde bu hakların geliştirilmesinin sağlanması ve ihlallerden korunmasının sağlanmasını teminen, revize edilip güncellenmesi gerekmektedir. Bundan sonraki aşama, bu hakların uygulanması sonuçlarının günlük pratikte ülke genelinde izlenmesi ve ölçümlenmesi olacaktır. Yasama metinlerinde ve yönetmeliklerde ifade edilen kuram gerçekliğin kurumsal seviyede ve hastaların geçmişlerinde ide alize edilmiş bir resmini sunabilir. Gelecekteki gözden geçirmelerde bu boyutun daha dikkatle incelenmesi gerekmektedir.
GİRİŞ: Son on yıl içinde, hasta hakları konusu ulusal ve uluslar arası seviyede gittikte artan bir ilgiye sahiptir. Avrupa ve başka yerlerdeki birçok ülke sağlıkla ilgili yasalarına belirgin, sosyal haklar ve hasta haklarını eklemlemişlerdir. Sağlığa ilişkin sosyal haklar, genellikle ülkelerin anayasalarında yada temel yasalarında dile getirilmiştir. Bu sosyal haklar belirgin hasta haklarını konu alan yasal geliştirmeler için, genel bir çerçeve oluştururlar. Hastalar sağlık sistemine ve sağlık çalışanlarına güvendikleri ve dolayısıyla potansiyel olarak korunmasız oldukları için haklarının güçlendirilmesi ve korunması için mekanizmalar gerekmektedir. (1) Hasta hakları, insan hak ve özgürlüklerinin sağlık alanında saygı görmesini teminen tasarlanmış özel garantilerdir. Hastaların savunmasız oldukları göz önüne alındığında, hasta hakları oluşumunda harekete geçilmesini sağlayan iki faktör bulunmaktadır. Birincisi, tıp bilimindeki son zamanlardaki olağanüstü gelişmeler insanlık için fiziki sonuçlarla beraber, ciddi etik sonuçlarda doğurmuştur. İkincisi, WHO (World Health Organization)( Dünya sağlık örgütü)Avrupa bölgesi içindeki bir çok ülke sağlık alanında eşitliği koruma ve geliştirme konusunda genel bir politik taahhütle bağlı oldukları halde, maliyetleri kısma ve sağlık hizmeti dağılımını kısma aksiyonu içinde bulunmaktadırlar. Bundan dolayı, temel insan haklarının sağlık sektörünün bu durumuna işaret eden bir biçimde belirgin haklarında konularak yeniden düzenlenmesi gerekmektedir.
Avrupa Bölgesindeki WHO Ofisi hasta hakları konusunda, sistematik bir yaklaşım geliştirdi. Bu konudaki çalışmalar 1990 başında yapıldı, ve AVRUPADA İNSAN HAKLARI (2) (The Rıghts of Patients) adıyla kitaplaştırıldı. Mart 1994'da Amsterdam'da bir Hasta Hakları Avrupa Konsültasyonu (European Consiltation on the Rıghts of Patients) toplandı. Konsültasyon Avrupa da hasta hakları ilkelerini onayladı. (3) Bu ilkeler hastaların günlük yaşam seviyesinde hasta haklarının geliştirilmesi ile ilgili çerçeveyi oluşturdu. 1996 yılında Slovenya'nın Ljubljana kentinde Avrupa Sağlık Reformları Konferansı ( Conference on European Health Reforms) Bölge Ofisi tarafından gerçekleştirildi. Burada vurgulanan konulardan biri sağlık reformu içeriğinde vatandaşların seçme ve hasta hakları oldu. Konferansın sonuç bildirgesinin bir parçası olarak Avrupa'daki hasta hakları gelişiminde açılımlar ve yönelimlerin analiz edildiği, bir gözden geçirme yayınlandı. (4) Bu gözden geçirmeyi 1998 yılında daha kapsamlı versiyon izledi.
Hasta haklarının geliştirilmesi hakkında, güncel bilgi sunumu hükümetlere, ulusal yasa koyuculara ve diğer aktörlere bu hakların uygulanması ve geliştirilmesi ile ilgili tekniklerin seçiminde donanımlı kılınmasına yardımcı olunacaktır. Ofis, bundan dolayı bir Hasta Hakları ve Vatandaşların Bilgilendirilmesi Ağı (Network on Patients' Rıghts and Cıtızens' Empowermant) kurdu. Ağ ilk toplantısı Ağustos 1997'de İsveç Göteborg'da yaptı. Toplantıya 11 ülkeden katılımcı katıldı. Ve birçok ülke toplantıya katılma konusunda dileklerini ifade etti. İkinci toplantı İngiltere'nin Canterburry kentinde 1998 Temmuzunda yapıldı ve Doğu ve Batı Avrupa'da 20 ülkeden katılımcı katıldı.
Hasta hakları hakkında ulusal yasamadaki değişimleri düzenli olarak izlemek güçtür ve sadece ilgili literatüre seyrek olarak raporlanır. Bu durum izleme sürecini zorlaştırır ve ülkelerin birbirlerinin deneyimlerin öğrenmelerine izin vermez. Bu sorun dolayısıyla, Ofis, mümkün olduğunca çok Avrupa ülkesindeki hasta hakları gelişmelerini bir yıllık gözden geçirmede toplamaya karar verdi. Burada amaç ülkelerde yapılan ilerlemelerin sunulmasının yanı sıra, son gelişmeleri belgeleştirmek ve daha geniş halk topluluğuna duyurulmasını sağlamaktır. İlk Yıllık gözden geçirme 1997 baharında gerçekleştirildi. (6)
BAZI AVRUPA ÜLKELERİNDE HASTA HAKLARI GELİŞMELERİ
Bazı Avrupa ülkeleri, mevcut yasa metinlerini gözden geçirip güncellerken, diğer bazıları ise hasta hatları konusunda yeni yasalar çıkarmışlardır. Bu çalışmada belirtilen ülkeler hasta hakları gelişimi konusunda muhtemelen şu üç ana aracı kullanmışlardır; özel bir yasa, sağlık sisteminin bütünsel işlevselliğini düzenleyen bir hasta hakları kurallarını mevcut yasaya eklemlemek, ve bir yönetmelik (tablo1)
Özel yasaları, yasamalarına ekleyen ülkeler bunu farklı hasta hakları komperentlerini, (Parça) yasamanın farklı kısımlarında bir araya getirerek yapmışlardır. Bu ise bunları bulmanın zorluğu ve özelde hastaların bunlar hakkında bilgi sahibi olması güçlüğünü doğurmuştur. Hasta haklarını yasama metinlerine eklemleyen ülkelerin oluşturduğu grup tablo 1 de yer alan üç grubun en büyüğüdür. Bu pratik, belirgin bir yasa çerçevesi oluşturmak için hazırlayıcı bir aşama olarak görülebilir. Gerçekte, özel yasaları olan ülkeler başlangıçta çeşitli yasalar içinde özel hasta hakları hükümlerin sahiptiler, benzer şekilde, hasta hakları konusunda Yönetmelik çıkarmış ülkeler çeşitli yasal düzenlemeleri bir şemsiye altında toplamışlardır. Ayrı bir yasa yerine bir yönetmelik uygulaması bazı ülkelerin yasama yapılarına ve hukuk geleneklerine daha uygundur. Tablo 1
YürürlüktekiKanun i Hazırlık aşama. Kanun* Çeşitli yasalara Hastalar Yönetmeliği Eklemlenenen Hasta Hakları
Danimarka Belaris Avusturya Fransa Finlandiya Estonya Bulgaristan İrlanda Yunanistan Gürcistan Çek Cumhuriyeti** portekiz İzlanda Norveç Fransa ** İngiltere İsrail Rusya Federasyonu Almanya (ÇekCumhuriyeti)*** Litvanya Turkiye Macaristan (Slovakya) *** Hollanda Polonya (İsveç) *** Slovakya** Slovenya İspanya İsveç Özbekistan * Parlamento yada bakanlık hazırlığı altında yasa ** Bazı ülkeler çeşitli yasalarına eklemlenmiş hasta hakları yasaları ve hasta hakları yönetmeliklerine sahip oldukları için bu gibi ülkeleri sadece bir kategori altında sınıflandırmak güçtür. *** Hasta yönetmelikleri ulusal seviyede mevcut değildir.
HASTA HAKLARI YASAMA UYGULAMALARI
Danimarka yasal sisteminde, hasta hakları birçok yasa maddesinde yer almıştır.( Bununla beraber 1997 yılında Sağlık Bakanlığı yıl boyunca çalışacak bir taslak hazırlama grubu oluşturdu. Bakanlık bu grupça hazırlanan yasa taslağını 26 Mart 1998'de Parlamentoya sundu. Parlamento kurallarına göre, Danimarka'da bir yasa taslağı son oylama gerçekleşmeden önce 3 kez tartışılmak zorundadır. Yasa 1998 Eylülü'nde ivediyle uygulanması kararıyla Parlamentodan geçti.
Finlandiya hasta hakları yasasını, yasalaştıran ilk Avrupa ülkesi oldu. Hastaların Statü ve Hakları Hakkında Yasa 1992 yılında geçti ( Appendix 2) ve 1 Mart 1993'de yürürlüğe girdi. Böyle bir yasaya duyulan ihtiyaç ülkede 1980'lerin başında tartışılmaya başlandı. Yasada hasta haklarını kapsayan hükümler aşağıda belirtilmiştir.
* İyi sağlık hizmeti ve ihtiyaç duyulduğunda tedavi * Tedaviye ulaşım * Bilgilendirme ve kendi kendine karar verme (Self Determation) * Acil tedavi,
Yasa ergen olmayan hastaların durumuna da değinmektedir. (18 yaş altı) Buna göre ergen olmayan hastanın tedavi hakkındaki görüşü değerlendirilmeli, yaşı ve gelişim düzeyi dikkate alınmalıdır.
Dahası, yasa şikayet yöntemi ve hasta ombusmalnlığı ile ilgili yeni haklarda sundu. Aldıkları tedaviden memnun olmayan hastalar, kurulacak olan bir kurumun sağlık hizmetleri sorumlusu müdürüne şikayetleri bildirebilecekler. Daha üst seviyede ise hasta sorunu Medikolegal İşler Ulusal Kurulu'na yada Bölgesel Hükümete götürebilir. Bir sağlık kurumunda tedavi gören bir hasta şikayetini Devlet Adalet Konseyi Başkanına (Chancellor of the State Council) yönlendirebilir. Başkan kamu memurlarının yönetimi görevindedir. Ve onların çalışmalarını, düzenlemelerini denetlemekle yükümlüdür. Hastaların Hakları ve Statüleri Hakkındaki Yasaya göre her sağlık kurumu için bir ombusman atanır. Ombusmanlar hukukçu görevinde değildirler. Bunların sağlık kurumu çalışanı olarak statüleri rollerini zayıflatmıştır. 1996 yılında Sosyal Hizmetler ve Sağlık Müdürlüğü yasanın uygulanmasından kazanılan deneyimleri değerlendirdi. Bu raporda yasanın sağlık sisteminin bütünsel işlevselliğini olumlu olarak etkilediği, insanların sağlık hizmetlerinden yararlanırken, daha çok bilincinde olduğu ve sağlık çalışanlarının tutumlarının etkilendiği belirtildi. Yeni kuşak sağlık çalışanlarının hastalara karşı, yeni davranışlar uygulanmasında daha arzulu oldular. Bununla beraber raporu yazanlar yasanın bilgilendirilmiş onam alma hakkının netlik kazanmadığını belirttiler. İki konu, hastaların bilgilendirilmesi ve kendi kendilerine karar verme hakkının daha çok dikkate alınması gerektiği ayrıca belirtildi.
Yunanistan da hasta hakları 1939'da yayınlanan Tıp Pratiği Kodlarında ve 1995 'de yayınlanan Tıbbi Deontoloji Düzenlemelerinde belirtilmiştir. Her iki metinde doktorların, hastaların dinsel, özgürlük ve şereflerini dikkate alarak tedavi sunmalarını ve tıbbi sırra saygı göstermelerini yükümlü kılmıştır.1992 yılında Sağlık Sisteminin Organizasyonu ve Modernizasyonu hakkındaki yasa (No.2071-92 Bölüm 47) hasta haklarında fiziksel güvenlik, bilgilendirilme , seçme hakkı ve şikayet hakkı tanımıştır. Yasa Ağustos 1997'de bir bakanlık kararının ardından yürürlüğe girmiştir. Her hastanede hastaların şikayetlerini yönlendirebileceği hasta ofisleri kuruldu. Tüm tarafların yer aldığı bir Parlâmento Komitesi kuruldu. Bu komitenin aldığı karar sonrasında hasta haklarına yönelik bir yönetmelik taslağı hazırlandı.
İZLANDA 17 Mayıs 1997 tarihinde hasta hakları hakkında, yasa çıkardı. Yasa 1 Haziran 1997'de yürürlüğe girdi (Annex 2) İnsan hakları ve şerefine uygun olarak özel hasta hakları belirlendi. Hastaların, sağlık hizmeti karşısındaki legal statüleri güçlendirildi ve hasta ve sağlık çalışanları arasındaki mevcut mahrem ilişki desteklendi.
Yasa, aynı zamanda hasta çocukların hakları ile ilgili hükümler içermektedir. 16 yaşından küçük çocuklar hakkındaki bilginin, ebeveynlerine iletilmesinin yanı sıra, bu çocukların yaş ve seviyelerine uygun bilginin kendilerine iletilmesi gerekliliği belirtildi. Dahası, 12 yaşındaki çocuklara sağlık durumları hakkında, danışılması gerektiği belirtildi. Yasa aynı zamanda çocukların gereksiz testlerden ve prosedürler uygulanılmasından kaçınılmasını ve ebeveynlerin ve diğer yakın akrabalarının yanında bulundurulmasına izin verilmesini zorunlu kıldı.
Yasanın yürürlüğe girmesinden bir yıl sonra Sosyal Güvenlik ve Sağlık Bakanlığı yasaya pozitif bir tepki gerçekleştiğini gördü. - Bununla beraber bu konu üzerinde herhangi bir araştırma yapılmamıştır.- Yasanın etkinliğini sağlamak için, finansmanın önemini belirten tartışmalar, gerçekleşti. Bakanlık, şu anda yasanın etkin olarak yürürlüğe konması içi,n materyaller aramaktadır. Sağlık çalışanları için kitapçıklar yayınlanacak, bu kitapçıklarda yasanın ana noktaları vurgulanacak ve bazı pratik detaylara cevaplar verilecek. Bu materyalleri, sağlık çalışanlarına tanıtacak derslerin planları yapılmıştır. Yasanın ana noktalarını vurgulayan ve tüm vatandaşlara dağıtılacak olan poster ve kitapçıklar hazırlanmaktadır. Bakanlık aynı zamanda sağlık çalışanlarının eğitiminde, hasta haklarının içerilmesi ile ilgili çalışmalar yapmaktadır.
İsrail ve Litvanya 1996 yılında Hasta Hakları Yasasını geçirdi ( annex 2) Hasta-Hekim ilişkisini tanımlayan, Hasta Hakları Hakkındaki Yasa İsrail'de 12 Ağustos 1996 yılında yürürlüğe girdi. Yasa hükümleri ülke genelinde sağlık kurumlarında uygulanmaktadır. Eylül 1996'da Litvanya Hastalara Zarar Verme ve Hasta Hakları Hakkında Yasa (Law on Patients' Rıghts and İnjury to Patients) çıkardı. Bununla birlikte, ülkedeki hasta hakları ile ilgili ilk yasal araç bu değildi. Hasta haklarından aynı zamanda Sağlık Sistemi Kanunu , Sağlık Servisi Kurumları Kanunda ve Ekim 1997'de uygulanan Sağlık Sigorta Kanununda söz edilmiştir.
Hollanda Kamu sağlığı için Ulusal Konseyi Tavsiye Komitesinin tavsiyesi üzerine 1995 yılında Tıbbi Kontrat Kanununu çıkardı (Appendix 2) Kanun bilgilendirilmiş rıza, bilgi, Tıbbi veriye ulaşım ve mahremiyet hakkında hükümler içermektedir. Peşi sıra şikayetler hakkında kanun çıkartılmıştır. Bu kanun, var olan yasayı tamamlamakta ve şikayet yöntemlerin tanımlamaktadır.
Finlandiya ve Hollanda'daki farklı yaklaşımlar, kendi sağlık sistemlerindeki yapılarından kaynaklanmaktadır. Finlandiya'da vergi tabanlı yerel sistemdir. Hollanda'da ise sigorta tabanlıdır. Tıbbi Kontrat Kanunu'na göre hastaların hakları, hasta ve sağlık hizmeti sunucusu arasında kurulu bir kontratın parçasıdır. Yasa, hastanın yasal pozisyonunu, onun haklarını bir sivil kodda toplayarak güçlendirmektedir.
HENÜZ HAZIRLIK AŞAMASINDA OLAN HASTA HAKLARI YASALARI
Belarus, Estonya, Gürcistan, Norveç, Rusya Federasyonu ve Türkiye'de yasa taslakları hazırlandı, parlâmentonun gündeminde beklemektedir.
Belarus'da 1996'da çıkan sağlık hakkındaki yasa, hasta haklarından söz etmektedir. (Appendix2) Hasta Hakları hakkında bir yasa taslağı Sağlık Bakanlığında hazırlanmış ve Kasım 1997'den beri parlamento gündemine bekletilmektedir, fakat görüşmeler hala başlamamıştır.
Estonya'da Sosyal İşler Bakanlığı Aralık 1996'da parlamentoya, hasta hakları hakkında bir yasa taslağı sunmuştur (Annex2).Yasa, ilk oturumunu geçti, fakat parlâmento ikinci oturumda oylamayı ertelemeye karar verdi. Bunun nedeni tıp mesleğinin düzenlenmesi ile ilgili bir yasanın hazırlanıyor olması idi. Her iki yasa hükümlerinin uyum içinde olması, böylece hasta hakları aksiyonlarının, tıbbi meslek aksiyonları ile uygunluk içinde olmasını sağlamaya çalışıyordu. Bununla beraber 1998 ortalarına kadar her iki yasada parlâmentodan geçmedi.
Norvec'de 1996 yılında Sosyal İşler ve Sağlık Bakanlığı Hasta Hakları hakkında bir taslak hazırlamak üzere bir grup oluşturdu. Taslak, bir çok organizasyon ve bakanlıklara tartışılması için gönderildi. Daha sonra 1997 yazında organize edilen halk oturumlarında 3 ay boyunca tartışıldı. Oturumlar taslak yasanın ikinci bölümünde odaklandı. İkinci bölüm, maddi kısımları ile ilgili idi. Bu haklar, sağlık servisi haklarına, hastanelerin serbestçe seçimi, ev ve hasta bakımı ve psikiyatrik sağlık servisleri ile ilgilidir.
Bu tartışmaların sonuçları, 1998 sonunun öncesinde hükümet tarafından tartışılan, onaylanmış yasa taslağına yansıdı. Hükümet daha sonra, parlamentoya bir teklif sunacaktır. Teklif,1999 başındaki taslak hakkında görüşler içermekte ve o yıl içinde yasalaşması için oylanması talep edilmekte idi. Bununla beraber yasa 2000 Ocağından önce yürürlüğe girmeyecektir. Norveç'teki Hasta Hakları hakkındaki yasa taslağı, sağlık sisteminin bütünsel işlevselliğini düzenleyen yasama paketinin bir parçasıdır. Diğer 3 yasa taslağı da incelenmiş ve dikkate alınmıştır. Bu taslaklarda aşağıdakiler vurgulanmaktadır.
* Sağlık personeli, * Uzmanlaşmış sağlık hizmetleri, * Psikiyatrik sağlık hizmetleri
Rusya Federasyonu'ndaki hasta hakları, vatandaşların sağlığını koruma hakkında Rusya Federasyonu Kanunu Vakfına eklemlendirilmiştir. Bununla beraber son yıllarda, bir seri kanun ve legal olarak bağlayıcı anlaşmalar tıbbi ve iyileştirici yasama çerçevesinde yansıtılmıştır. Rusya Federasyonu'ndaki hasta hakları, vatandaşların sağlığını koruma hakkındaki kanundaki bazı bölümler, vatandaş hakları ve bazı halk grupları ile ilgilidir. Bu hasta haklarının ilk geniş açıklamasıdır. Sağlık durumu hakkında bilgi edinme, hekim ve tedavi kurumu seçimi, rıza alınma, tıbbi müdahalenin reddi ve kendi inançları için bir din adamı talep etme hakkını içeriyor.
Rusya Federasyonu'nda 1995 yılında, 1994 yılındaki Avrupa'daki Hasta hakları ilkeleri temelinde bir taslak hazırlandı ve parlamentoda bekletilmektedir. (Appendix2) Taslak yasa kaynağını Rusya Federasyonundaki mevcut yasamadan almaktadır. Özellikle yukarda bahsedilenler. Bu tasarı tüm seviyelerdeki ve yerel hükümetlerdeki organ ve otoritelerin sağlık sistemi çerçevesindeki devlet garantilerini sorumluluklarınI ağırlaştırmaktadır. Hastanın bireysel hakları yaşama hakkını, kişisel bütünlüğü, bilginin mahremiyetini, kendi kendine karar vermeyi, dinsel inanışlara saygıyı vs içermektedir.
Gürcistan ve Türkiye'de tartışmalar hasta hakları hakkında yasaların hazırlanmasına yöneliktir.
Aralık 1997 yılında Gürcistan Parlamentosu Sağlık Hizmetleri Kanununu oyladı. İkinci bölümü Sağlık Hizmetlerinde hasta hakları, bilgilendirilmiş rıza ikinci alternatif tıbbi bilginin kabul edilmesinin reddi ve akıl sağlığını yitirmiş hastaların haklarını içermektedir. Sağlık hizmetlerin Kanunun Hasta Hakları ile ilgili hükümlerine rağmen Gürcistan konu ile ilgili ayrı bir kanun tasarlamayı ısrarla devam ettirmektedir. Bir kanun tasarısı hakkında Mayıs 1996'da başlamıştır. Bir özel çalışma grubu oluşturulmuş ve ilk tasarı Sağlık Bakanlığı Konseyi ve birçok bakanlık ve bölümlerce tartışılmıştır. WHO, Avrupa ve Kanada Konseyi uzmanları tasarı grubuna danışmanlık desteği vermişlerdir. Tasarı Eylül 1998'de parlamentoya sunulmuştur.
Türkiye'de Sağlık Bakanlığı Hasta hakları hakkında bir kanun tasarısı hazırlamıştır. (Appendix2) Bu tasarı 1998 baharında Kamuda tartışmaya açılmıştır. Hekimler Birliği , Kamu oyu, basın ve birçok akademisyen kanun tasarısı hakkında görüşlerini açıklamıştır. Düzeltilmiş bir ikinci tasarı 1998 yılında parlamentoya sunulması bekleniyordu. Kanun tasarısı hükümleri 52 madde içeriyordu. Bu maddeler, aşağıdakileri sağlamak için hazırlandı.
* Sağlık hizmetlerinde adalet, * Hastaların bilgilendirilmesi, * Hasta haklarının korunması, * Bilgilendirilmiş rıza, * İnsanların tıbbi araştırmalarda yer alma şekli, * Hukuki uygulama
ULUSAL YÖNETMELİK YA DA HASTA HAKLARI KODU
Fransa, İrlanda, Portekiz ve İngiltere hasta hakları konusunda benzer parlamento dışı yaklaşımlarda bulunmuşlardır. Bu ülkelerin hükümetleri hasta hakları yönetmelikleri yayınlamışlardır.
Fransa'da hasta hakları kavramı ilk kez 1936 yılında Mercer davasında bir Yüksek Mahkeme kararı ile gündeme geldi. Mahkeme sağlık hizmetleri ile ilgili hasta ve hekim arasında bir kontrat oluştuğu hükmünü getirdi. Buna göre hasta tedavi sırasında bilimsel gelişmeleri yansıtan tedavi yöntemlerini isteme hakkına sahipti. Ve hekimler hastalarına karşı sorumlu olmalıdır. Hasta hakları konusuna değinen ilk Fransız hukuk metni 20 Eylül 1994 tarihli bir bakanlık genelgesi oldu. Bu genelgede, Yatarak Tedavi Gören Hastalar için Yönetmelik bulunuyordu. Bununla beraber bu yönetmelik sağlık kurumu içindeki hasta haklarından çok, bu kurumların yükümlülüklerinde yoğunlaşmıştı. Metin Fransa'daki hasta hakları konusunda ilk metin olmasına karşın yönetmelik, sınırlı bir etkiye ve dar bir kapsama sahipti.
Yönetmelik revize edildi, 6 Mayıs 1995'de yeni basımı yayınlandı. Bu basımda kamu hastane hizmetlerinin herkes tarafından,özellikle en savunmasız hastalarca ulaşılabilir olması vurgulandı. Sunulan sağlık hizmetlerinden hoşnutsuz olan hastaların şikayetlerini sağlık hizmetleri sunulan kurumlardaki panolara (Şikayet kutusu) yazmaları istendi. Yönetmeliğin bir kopyasının sağlık kurumlarına, tedavi için başvuran hastalara verilmesi zorunluluğu getirildi.
İrlanda 1995 yılında Hastanelerdeki Hastalar için Haklar Yönetmeliği yayınladı. Bu yönetmeliğin amaçları, sağlık hizmetlerinin hasta bireylerin ihtiyaçlarına daha çok karşılık vermesini sağlamak ve hastaların hastane hizmetlerini kullanırken, haklarının oluşturduğu bir pratik kod oluşturmak.
Hükümet hastanelerdeki standartları yükseltilmesine karar verdi. Gelirine bakılmaksızın herkesin yüksek nitelikte tıbbi bakıma ulaşılmasını garanti edilmesini hükme bağladı.
Portekiz'de, Genel Sağlık Müdürlüğü tarafından bir Hasta Hakları Yönetmeliği taslağı hazırlandı. 1997 yılında Sağlık Bakanlığı tarafından Ulusal Yönetmelik olarak yayınlandı. Bu uygulama halen yürürlüktedir. Bu yönetmelik de yer alan hakların çoğunluğu, hastaların haklarını mahkemelerde savunabileceği türden medeni, geleneksel, ceza yasaları tarafından da desteklenmektedir.
Büyük Britanya'da hasta hakları ile ilgili taahhütler, Hastalar Yönetmeliğinde ayrıcalıkla bir şekilde yer almaktadır.( İngiltere Wales, İskoçya ve Kuzey İrlanda ayrı yönetmeliklere sahiptirler) Bu yönetmelik Yurttaşlık Yönetmeliği girişiminin bir parçasıdır. Hükümet daha iyi bir Ulusal Halk Hizmetleri (NHS) oluşturmak için 1991'de Hasta Yönetmeliğini ilk kez yayınladı. Yönetmelik (12) 10 ulusal standart ve 10 hak getirmektedir. (App.2)Bunlar yasal haklar değillerdi, fakat durumlar ve kaynaklar elverdiği ölçüde, kullanıcıların sunulan geleneksel servis hizmetlerinin daha iyi hale gelmesini amaç edinen NHS' nin amacını yansıtmakta idi.1995 yılında yönetmeliğin revize edilmiş yeni bir baskısı yayınlandı. Burada kapsam dişçilik, oftalmoloji ve eczacılık hizmetlerini kapsayan şekilde genişletildi.
ÇEŞİTLİ YASA METİNLERİNE EKLEMLENEN HASTA HAKLARI
Avusturya, Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Fransa, Almanya, Slovakya, Slovenya, İspanya ve Özbekistan hasta hakları hakkındaki düzenlemeleri, sağlık sektörünü yöneten düzenlemelerine ve farklı yasalarına eklemlemişlerdir. Bu ülkelerin tümü sağlık hizmetlerine ilişkin hakları belirleyen Anayasal ilkelere sahiptirler. Vakaların çoğunluğunda anayasalar, sağlık hizmetlerini alma hakkı, cinsiyet, ırk, ödeme kabiliyeti veya diğer sosyal belirleyiciler dikkate alınmaksızın eşit tedavi hakkı, sağlık koruması ve sağlık hizmetlerine ulaşım gibi sosyal haklar sunmaktadır. Birçok orta ve doğu Avrupa ülkelerinde ve bazı Orta Asya ülkelerinde hasta haklarının mevcut sağlık sistemi yasamasına eklemlendirilmesi ile ilgili hareket 1990'nın ortalarında başlamıştır.
Avusturya'da hasta hakları, sağlık sektörünün bütünsel işlevselliğini düzenleyen farklı yasalarla ortaya konulmuştur. 1992 yılında Avusturya, Tüketiciyi Koruma ve Sağlık Federal Bakanlığı Hasta Hakları Yönetmeliğini yazmış fakat uygulamaya almamıştır. Bir yıl sonra Federal Hastane Hakkı Sözleşmesinde bir değişiklik yapılmış ve bir hasta hakları listesi eklenmiştir. (App.2) Liste, sağlık hizmeti haklarına, fiziksel güvenlik, secim hakkı,bilgilendirme ve mahremiyet hükümleri içermektedir. Sözleşme,yaş, gelir ve sosyal pozisyonunu dikkate almaksızın herkesin mevcut olan en iyi sağlık hizmeti ve tedaviyi alma hakkının sunulması ile başlamaktadır.
Avusturya, nüfusunun %99 sağlık sigortasına sahiptir. Sağlık hizmetlerindeki haklar, Avusturya vatandaşlarının bu sağlık sigortasına sahip olmasına dayanmaktadır. Sigortalılar, tıbbi yardıma, hastane bakımına, ilaç, tıbbi malzeme, ev bakım hizmetleri, fizikoterapi, tıbbi rehabilitasyon, ergoterapi haklarına sahiptirler. Avusturya halkı, özel sektörde çalışan pratisyenleri seçme hakkına sahipken, kamu hastanelerde çalışan pratisyenleri seçme hakkına sahip değildirler.
Bulgaristan, hasta hakları konusunda özel bir yasaya sahip değildir. Fakat, 8 Kasım 1973'de yayınlanan ve bu tarihten itibaren bir çok kez üzerinde değişiklikler yapılan (en son Mart 1997) Kamu Sağlığı Hakkında Bildirgede, hasta haklarını prensip olarak barındırır. Yasaya göre, hastaların hakları bireysel olmaktan çok toplumsaldır.
Hastanede Tedavi Gören Hastalar için Yönetmeliği ek olarak Fransa hasta haklarını belirten ve hastaların biomedikal araştırmalarda hastane yönetiminde ve tıp teknolojisinin etik sonuçlarında katılımını konu edinen bir çok kanun çıkarmıştır. Sonuç olarak 1996 yılında Sosyal ve Ekonomik Konsey hasta hakları konusunda Evin Raporu'nda bir görüş belirtmiş, bu görüşte ulusal yasamada hasta haklarının yüksek öncelik verilmesi kuvvetle tavsiye edilmiştir.
Çek Cumhuriyetinde, hasta hakları iki belgede toplanmıştır:Merkezi Etik Komisyon tarafından hazırlanan, Sağlık Bakanlığı tarafından düzenlenen 25 Şubat 1992 tarihinde onaylanan Hasta Hakları Kodu (App2), Çek Hekimler Birliğinin Kasım 1992'de yaptığı konferans da hazırlanan Hekimlerin Etik Kodu. Bu kod hekimlerin görevlerini ortaya koymaktadır ve dolaylı olarak hasta haklarına işaret etmektedir.
Almanya'da, anayasadaki bazı hükümler hasta hakları ile ilgilidir ve yaşama hakkı ve fiziksel bütünlüğe vurgu yapar. Hasta hakları aynı zamanda 1983 yılında sağlık sigorta kanunu ve Sosyal Kodda yer almaktadır. Bununla beraber, Danışma Konseyi 1992'de aldığı bir kararında mevcut hükümlerin bir hasta hakları yönetmeliğinde bir araya getirilmesini tavsiye etmiştir.
Slovakya, hiçbir hasta hakkı kanununa sahip değildir, fakat hasta hakları, Halk Sağlığını Koruma Sözleşmesinde , Sağlık Hizmetleri Sözleşmesinde(app2) ve Tedavi Düzeni Hakkında Sözleşmede yer almaktadır. Slovakya Hastaneler Birliği, hükümetin ilgisini bekleyen hasta hakları yönetmeliği adında stratejik bir belge hazırlamıştır. Bu belge 1971 yılında ABD'de David Andersen tarafından tasarlanan hasta hakları yönetmeliğinin yanı sıra Avrupa'da Hasta Haklarının Geliştirilmesi Hakkındaki WHO deklarasyonunu temel alan 15 hasta hakkı içermektedir. Yönetmelikteki bazı maddeler, kanun tarafından belirtilmemiş fakat sağlık sektörü kurumları tarafından uygulanabilecek hakları sunmaktadır. Yönetmeliğin basımının sonrasında, birçok yerel gazetelerde bir medya kampanyası başlamıştır. Bu kampanyada kamunun ve tıp çalışanlarının tepkileri belirtilmiştir. Bu kampanyanın sonuçları muhtemelen Slovakya'daki hasta hakları gelişmelerinin yollarını belirleyecektir.
Slovenya'da, hasta hakları yasaması ile ilgili gereksinim gündeme gelmiş fakat bununla ilgili hiçbir yasa hazırlanmamıştır. Bununla beraber, bu haklar Sloven Tüketici Birliği tavsiyeleri ve Sağlık Sistemi Kurumları düzenlemelerinde yer almaktadır. Hasta hakları konusu hakkında bir yasa tasarısı, sağlık hizmetleri kullanıcıları ve sunucularının katıldığı bir tartışma platformunda halen tartışmaktadırlar.
İspanya'da, hasta hakları 1986 yılındaki Kamu Sağlığı Hakkında Genel Kanun ve 1994 yılındaki Hastaların Görev ve Hakları Yönetmeliğinde belirtilmiştir. Buna ek olarak İspanya Tıp odası Genel Konseyi, Deontoloji Kodu üçüncü bölümünde hasta hakları belirtilmiştir.
Özbekistan'da, 1996 yılında yayınlanan Vatandaşların sağlığını koruma hakkında genelgenin, 24 maddesi Hasta hakları hakkında birçok hükümler getirmiştir (App2)
KAMU HİZMETLERİ YASAMALARINDA VE KURUMSAL YÖNETMELİKLERDE AÇIKCA İFADE EDİLEN HASTA HAKLARI
Macar Parlamentosu, Mayıs 1997'de tıbbi verilerin korunması ve saklanması hakkında bir kanun çıkardı. Bu kanun hastaların tıbbi verilere ulaşma hakkını ve tıbbi verilerin belirli kişiler ve organlara transferinin yasaklanmasını getirmiştir. Hasta haklarının bir yasa tasarısı olarak düzenlenmesi seçeneğinin tartışılmasına rağmen sonuç olarak, bu hakların sağlık sistemi hakkında bir yasaya, özel bir bölüm olarak eklemlendirilmesi kararlaştırılmıştır. 1997 yılında Sağlık Bakanlığı , sağlık hizmetleri konusunda bir sözleşme taslağı hazırladı ( sözleşme 154-97) Bu tasarı 1997 yazında parlamentoya sunuldu ve Aralık ayında geçti. Yasanın ikinci bölümü hasta haklarına ayrılmıştır (App2).
Macaristan'da, Aciz yada 18 yaş altında olan hastalar, tedavileri hakkında bilgilendirilmeli ve tedavi sürecinde kendi fikirleri dikkate alınmalıdır. Dahası, Sağlık Hizmetleri Hakkında Sözleşme yaşama arzusu ile ilgili hükümler getirmekte ve tedaviyi reddetme hakkını telaffuz etmektedir. Hastalar otopsiyi reddetme yada tıbbi yada araştırma amaçları için organ ve dokularının ölüm sonrasında kullanılmasına karar verebilirler.
Polonya'daki hasta hakları, çoğunlukla anayasada ve medeni kanunu oluşturan yasal dokümanlarda vücut bulmaktadır: Medeni kod, Kamu Sağlığı Kurumları Sözleşmesi , Tıp Pratisyenler Sözleşmesi, Hemşireler ve Hasta Bakıcı Sözleşmesi, Tıbbi Etik Kodu ve Hemşire ve Hasta Bakıcı Etik Kodu. Ulusal hasta haklarının oluşturulması için proje tipi girişimler olmuş fakat bu girişimler bazı kurumsal yönetmeliklerin çıkartılmasından daha ileri gidememiştir. Kamu Sağlık Kurumları Sözleşmesi 1997 yılında güncelleştirilmiş ve hasta hakları bölümü bu sözleşmeye eklemlendirilmiştir. 1997 sonunda hasta hakları hakkında bir yasa tasarısı parlamentoya sunulmuş, fakat aynı zamanda bir hükümet değişikliği oluştuğundan yasa oylanamamıştır.
Bu sırada kanunla bir Tıbbi Etik Kodu tasarısı hazırlamakla yükümlü olan Tabip Odası, bu koda bir dizi hasta hakları maddeleri ekledi. Hemşire ve hasta bakıcı odaları ve bir çok hasta organizasyonları hasta olarak insanların daha çok bilincinde olmasını sağlamak üzere seminerler, halk oturumları ve tartışmaları gibi eğitsel aktivitelere başlamaya karar verdi.
Polonya, İsveç ve Macaristan gibi hasta haklarının var olan ve güncellenen sağlık sektörü yasamalarına eklemlenen ülkelerle aynı kategoride bulunmaktadır. Bununla beraber Hollanda'daki şu andaki mevcut hükümet (Aralık 1998) yakın bir zamanda hasta hakları hakkında ayrı bir yasa tasarısı planlamaktadır. (Muhtemelen 1999 ve-veya 2000 yılında)
İsveç'te, hasta hakları iki şekilde geliştirilmektedir. Öyle ki bu durum İsveç' i hasta haklarının geliştirilmesi için tanımlanan ülke gruplarından ayırır. Bilgilendirme, rıza, bakım ve tedavi konularını içeren hasta hakları Sağlık ve Tıbbi Hizmetler Sözleşmesi ve Sağlık ve Tıp Personeli Görevleri Sözleşmesinde yer almaktadır. Yasal temsilciler tarafından verilen rıza için özel hükümler Çocuklar, Vasiler, Ana Babalar Hakkında Kodda yer almaktadır. Gizlilik ve mahremiyet hakları, Gizlilik Sözleşmesinde ve Sağlık ve Tıbbi Personel Görevleri Sözleşmesinde telaffuz edilmektedir. Varolan yasamayı dikkate alarak Ülke Konseyleri Federasyonu bir yönetmelik hazırladı. Bu yönetmelik hasta haklarını iyileştirmek için devlet ve ülke konseyleri federasyonu arasındaki antlaşmaları ve mevcut yasamayı temel alan bir çok ilkeleri içermektedir. Bu doküman, tüm ülke konseylerine dağıtıldı. Burada amaç konseylerin, bu doküman da belirlenen prensipler uyarınca kendi hasta hakları politikalarını - gönüllü bir temelde- inşa etmelerini sağlamaktı. Bununla beraber yönetmelik mahkemelerde savunabilir yasal hakları sunmak için tasarlanmamıştı ve bundan dolayı bir ulusal yönetmelik olarak düşünülemez.
Kasım 1997'de bir parlamento komisyonu, belirgin hasta haklarının birleştirilmesi ve genelde sağlık hizmetleri sistemini düzenleyen mevcut yasalar üzerinde, çeşitli değişiklikler yapılmasını öngören hükümlerini önerdi. Teklif hükümet tarafından tekrar gözden geçirildi. Hükümet tedavide farklı metotların secimi hakkı ikinci bir obsiyon hakkı gibi değişimlerde odaklanan çeşitli değişiklikler teklif etti. Teklif 1998 güzünde parlamento tarafından okundu.
TARTIŞMA
Hasta haklarına yönelik uluslararası girişimler, WHO Avrupa bölgesindeki girişimlere güçlü bir mesaj iletmişlerdir. Üye ülkeler, bu hakları geliştirmeye yönelik eylemlerinde olumlu bir karşılık göstermişlerdir.
Şekil 1 Bu eylemlerdeki genel davranışları göstermektedir. Soldaki çizgi; bir hasta hakları yönetmeliğinin onaylanması işlemini göstermektedir. Bu durum, iki şekilde gerçekleşmektedir. Ya ülke çapında bir seviyede gerçekleşir yada sağlık sorunları ile ilgili yetkililer, hekim kuruluşları ve diğer kurumlarca kurumsal seviyede girişimlerin sonucudur. Sağ taraftaki çizgi;hasta hakları konusunda bir yasaya doğru atılan adımları göstermektedir.
Şekil 1 Avrupa'daki hasta hakları gelişimin örnekleri göstermektedir.
Onaylanmış hasta hakları yönetmeliği Yürürlükteki Hasta Hakları hakkında ayrı yasalar Fransa, İrlanda, Portekiz, İngiltere Danimarka,Finlandiya, Yunanistan, Hollanda, İzlanda, İsrail.Litvanya
Parlamentoda hasta hakları hakkında ayrı yasa Bulgaristan, Estonya, Norveç, Rusya
Kurumsal seviyede hasta hakları yönetmeliği Hazırlık aşamasında hasta hakları konusunda ayrı yasa
Cekoslavakya, Solvakya, İsveç Gürcistan, Türkiye Farklı yasalara eklemlendirilmiş hasta hakları elementleri Diğer Ülkeler Bu doküman da tanımlanan son gelişmeler göstermektedir ki, bir çok ülke 1994 yılındaki hasta hakları hakkındaki Amsterdam 'daki konsültasyonda belirlenen yolu izlemiştir ve hasta haklarını geliştiren ilkeleri kendi yasamalarına eklemlemişlerdir. Amsterdam prensiplerini, ulusal yasalarla karşılaştırıldığında, ülkelerin anayasalarında sağlık hizmetlerindeki insan hak ve değerlerinde karşılık bulmaktadır. Üye Ülkelerdeki farklı legal araçlar bilgilendirme, rıza, gizlilik ve mahremiyet ve bakım ve tedavi hakları sunmaktadır. Hastalar bu ülkelerde belirgin hasta hakları kanunları ile doğrudan bu haklara sahip olmaktadır. Diğer ülkelerde,yasamanın farklı bölümleri hasta haklarını hekimlerin üzerine düşen bir yükümlülük formatında belirtmiştir.
Rıza hakkı söz konusu olduğunda ilgili Amsterdam ilkesi(3) hastanın bilgilendirilmiş rızası herhangi bir tıbbi müdahale için bir ön koşul olduğunu belirtir. Bununla beraber bazı ülkelerde rıza sofistike operasyonlarda ve vücuttan organ alınması sırasında uygulanmaktadır. App.3 bazı Avrupa ülkelerindeki hasta haklarının gelişimlerini göstermektedir.
Hasta hakları yasaları tasarlanması farklı partnerlerin içinde olduğu ve bir çok aşamalar gösteren uzun bir süreçtir. Hasta haklarına yönelik hükümler oluşturmak için yapılan bir girişim geniş bir resmi kurumlar yada sivil toplulukların çalışmalarından oluşur. Sağlık hizmetleri alanında bu genellikle sağlık konuları ile ilgili bölüm yada bakanlıktır. Fakat bir çok durumlarda, Adalet yada sosyal işler bakanlıkları da hasta hakları yasaları teklif edebilirler.
Hasta hakları yasaları tasarlamaya yönelik taahhütlerinde Avrupa ülkeleri 3 ana strateji kullanıyor gözükmektedirler. (Şekil 2) Birinci strateji, hasta hakları hakkında doğrudan yasamaya gitmemektir. (13) Bu durumda gelişme mahkeme kararlarını takip eder ve bir bireysel başvuru olarak kalmaktadır. Bu alternatifi seçen ülkeler, kanunda emsal göstermeye dayanmaktadırlar. İkinci strateji,parlamentoyu ve ulusal yasama yöntemlerini kullanarak demokratik olarak tasarlanmış hasta hakları yasamalarını içermektedir. Sonuç ya hasta hakları konusunda ayrı bir yasa yada farklı yasalara eklemlenmiş haklar seti olmaktadır. Her iki durumda, ulusal yasa koyucu yani parlamento son söze sahiptir.
Şekil 2 Avrupa'da hasta hakları konusunda ana legal stratejiler
Hasta hakları ile ilgili ana stratejiler Parlamenter yol Parlamenter olmayan yol
Farklı yasalara hasta hakları hakkında Kurumsal seviyede Ulusal Hasta Ha hasta hakları ayrı yasalar hasta hakları Yönetm.(4) Yönetmeliği (5)
* Ceza yasası (1) * İdari yasa (2) * Medeni yasa (3)
1. Yunanistan,İsrail 2. Danimarka,Finrlandiya, İzlanda 3. Litvanya,Hollanda 4. Cekoslavakya Cumhuriyeti, Slovakya 5. Fransa, Irlanda, Portekiz, Birleşik Krallık.
Hasta hakları ile ilgili farklı bir yasa oluşturmak için 3 yasama tekniği bulunmaktadır, bunların üçü de hukuğun doğasına gönderme yapmaktadır. (Şekil 2) İdari, medeni, ceza yasaları. Medeni hukuk opsiyonu, sağlık hizmetleri sunanlar ve hastalar arasında yatay ilişkiye sahip sözleşmeye dayalı bir model sunmaktadır. Hollanda ve Litvanya gibi ülkeler. Hasta hakları hakkındaki kanunlarında medeni hukuk opsiyonunu kullanmışlardır. Hastalar ve sağlık hizmetleri sunanlar arasındaki benzer tipteki ilişki Fransa'da pratisyen sağlık hizmetleri sunumunu yöneten düzenlemeler altında mevcuttur. Bu üç ülkede bir hekime karşı iddia sahibi hasta bir asliye mahkemesine başvurmaktadır. (Civil Court)
İdari hukuğu kullanarak, hasta haklarını telaffuz etmek literatürde dikey olarak tanımlanan bir diğer ilişki tipini tarif eder. Bu ilişki tipi genellikle sağlık hizmetleri sisteminin asal organizatörü olarak hükümet ve hastalar arasında kuruludur. (14)Bu yaklaşım Finlandiya, İzlanda ve Danimarka gibi ulusal sağlık hizmetleri sistemleri olan ülkelerde uygulanır. İdari hukuk içeriğinde hükümet hasta haklarının geliştirilmesi ve korunmasında büyük bir role sahiptir. Bununla beraber İdari hukuk, hastaların, sağlık hizmeti sunanlara karşı doğrudan dava açmalarını yasaklar. Hizmet sunanlar, hizmet sundukları kurumlar adına da davranırlar . Bir dava söz konusu olduğunda, taraflar bundan dolayı hasta ve sağlık hizmeti sunan kurum olacaktır. (Hekimin birey olarak davada taraf olması söz konusu değildir.)
Fransa'da kombine bir durum mevcuttur. Bu ülkede hastalar ve sağlık hizmeti sunanlar arasındaki ilişkiyi yöneten yasal araçlar sağlık hizmeti sunucularının türüne bağlıdır. Bir pratisyen tarafından hasta haklarına saygısızlık durumunda, hasta konuyu asliye mahkemesine götürerek medeni hukuğa göre yasal olarak harekete geçebilir. Eğer hasta bir kamu hastanesinde çalışan bir doktorun kendi hakkını ihlal ettiğini iddia ederse konu idari mahkemeye yönlendirilir. İdari mahkeme kararını idari hukuk hükümlerine göre verir. Eğer kanıtlar hasta hakkının ihlal edildiğini gösterirse mahkeme hastaneden tazminat isteyebilir. Bununla beraber idari hukuk kullanımı hastayı medeni hukuk altında tazminat talebinde engellemez.
Son olarak, üçüncü strateji ,hasta hakları yönetmeliği gibi, parlamento dışı aracıların kullanımıdır. Bu metodun ayırt edici özelliği yasa kullanımı olmaması ve yönetmelik tasarı sürecine parlamentonun dahil edilmemesidir. bu genellikle ilgili bakanlığın yönetmeliği çıkarması ile gerçekleşir. Fransa, İrlanda, Portekiz ve birleşik Krallıkta yönetmelikler ulusal seviyede çıkartılır ve tüm sağlık hizmeti kurumlarına uygulanır. Çek Cumhuriyeti ve Slovakya gibi ülkelerde hasta yönetmelikleri kurumsal sevide geliştirilir. Bu hastane sağlık hizmet kurumlarının yasamanın hükümlerine bağlı olarak kendi özel yönetmeliğini uygulaması anlamına gelmektedir.
Pratik bir bakış açısından değerlendirildiğinde parlamento dışı yöntemler yasama yöntemlerinden daha az zaman almaktadırlar, fakat sonuçları yasal olarak bağlayıcı değildir. Bunun anlamı bir yönetmelikteki hasta hakları mahkemelerde savunulamaz. Hasta hakları analizi sosyal ve bireysel hakları ayırmaktadır. ( 10,13,14) Birincisi sağlık hizmetlerine eşit ulaşım hakkı yada sağlık hizmeti edinme hakkı gibi kollektif olarak kullanılan haklara gönderme yapmaktadır. İkincisi ise daha kesin ifadelerle belirtilir ve asıl olan bireydir. Avrupa ülkelerinin büyük çoğunluğu geniş bir skalada sosyal haklarla taahhüt altında olmasına rağmen, günümüzdeki yönelimler bu yükümlülükleri tehlikeye atmaktadır. Maliyetleri kısma ihtiyacı, kollektif olarak finanse edilen sağlık hizmetlerinin daraltılması ve gittikçe artan sayıda insanın resmi sağlık hizmetlerinden dışlanmasına yol açmaktadır. Aynı zamanda kaynakların kıtlığı ya resmi olarak ortaklaşa ödeme yoluyla yada gayri resmi olarak tezgah altı ödemelerle hastaları maliyetleri paylaşmaya zorlamaktadır. Bu iki yönelim, şu gerçeğin altını çizmektedir. Sosyal hakların sunumu ülkelerin hastalarına karşı yükümlülükleri her ne olursa olsun belirli bir zamanda belirli bir ülkede mümkün olanları yansıtır.
Tüm bunlara karşın orta ve doğu Avrupa ülkeleri bilgilendirme, rıza, mahremiyet ve gizlilik, bakım ve tedavi ile ilgili yeni bireysel hakların tanıtılmasında gerçek ilerlemeler sağlamaktadırlar. Buna karşın diğerleri, mevcut bireysel hasta haklarının gözden geçirilmesi ve yeniden yapılandırılması ile ilgilenmektedirler Sağlık sektöründe gerçekleşen hızlı değişimlerin yansıtılması ve hasta haklarının geliştirilmesi için tasarlanmış araçların revize edilmesi ve bunların uygulanmasından kazanılan deneyimler ışığında güncellenmesi gerekmektedir.
SONUÇLAR
1994 Yılındaki Hasta Hakları hakkında Amsterdam Konsültasyonu ve 1996 yılındaki Ljubljana Konferansı konunun geçmişte çok fazla ilgi çekmediği ülkelerde bile hasta haklarının geliştirilmesi ve doğru uygulamalarına yönelik hareketini güçlendirdi. Motive edici faktör hasta haklarını bir yasa altında sadeleştirme isteği oldu. 3 üye ülke (Danimarka, Hollanda, Litvanya) Ljubljana Konferansından bu yana hasta hakları yasalarını oluşturdu ve ikisi (Estonya ve Norveç) yakın bir gelecekte yasa oluşturmaları muhtemeldir. Diğer üçü (Macaristan, Polonya ve İsveç) Kendi sağlık sistemlerinin işlevselliğini düzenleyen farklı enstrümanlarına hasta haklarını dahil etmişlerdir. Bununla beraber bu alandaki gelişmeleri izlemenin güçlüğü, ülkelerin tartışmaya ve bunları değerlendirmek için kriterler üzerinde anlaşma ihtiyacını işaret eder.
Yasal stratejilerin uygulanması düşünüldüğünde, bu gözden geçirmede analiz edilen ülkeler 3 ana stratejiye dayanmaktadırlar. Birincisi, hasta hakları hükümlerinin oluşturulmaması. Genellikle özel bir yasanın oluşturulması ile sonuçlanan, parlamentonun yasama fonksiyonlarının hasta haklarını gündeme getirerek kullanılması ise, ikinci stratejiyi oluşturmaktadır. Üçüncü strateji parlamento dışı aracıların kullanılmasıdır. Bu araçlar bir hasta hakları yönetmeliğinin çıkarılmasına öncelik eder. Seçim ülkenin hukuk geleneklerine bağlıdır ve muhtemelen politik önceliklerini yansıtır. Hasta hakları hakkında bir yasa tasarlamak, daha çok zaman ve kaynak gerektirmektedir, bundan dolayı diğer reformlara angaje olan ülkeler yeni yasalar oluşturmak yerine bu hakları mevcut yasalarına eklemlendirmeyi tercih ederler. Bununla beraber bu haklar bir yasal doküman da belirtildiğinde, hem bu haklardan faydalananların haklarını bilmeleri ve bu hakların izlenmesi ve revize edilmesi daha kolay olur.
Dinamik bir süreç olarak hasta haklarının gelişmesinin izlenmesi zordur. Tıpdaki gelişmeler ve ilerlemelerin hasta haklarına meydan okuması bunun toplum ve ülkelerin yasal çerçeveleri ile birleşmesi bu hakların geliştirilmesinde kazanılan deneyimlerinin ölçümlenmesini zorunlu kılmaktadır. Daha sonrasında hasta hakları ile ilgili mevcut araçların sürekli olarak korunması ve sağlanması ve bunların zarar görmesini engellemeyi teminen revize edilmesi ve güncellenmesi gerekmektedir.
Ek 1 Hasta haklarında belli başlı ulusal ve uluslar arası gelişmelerin kronolojik listesi Yıl olay 1944 Uluslar arası işçi organizasyonu tarafından çıkartılan Tıbbi Bakım Tavsiyesi 1945 Tavsiye no 69- Bölüm 4 -Filedelfiya 1948 Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından çıkartılan İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi 1973 Amerikan Hastaneler Birliği tarafından basılan Hastaları Hakları Bildirgesi 1974 Fransa'da basılan Hastanedeki Hastalar Yönetmeliği 1974 Fransa'da basılan Hasta hakları ve görevleri yönetmeliği 1976 Avrupa Konseyi Parlamenterler Asamblesi tarafından çıkartılan Hastanedeki Hasta ve ölenlerin hakları Hakkında tavsiyeler 1979 Avrupa Birliği Hastane Komitesi tarafından çıkartılan Hastane Hastaları Yönetmeliği
1979 Demokratik Alman Cumhuriyeti Hastana kodu çerçevesinde yer alan Hastaların hakları hakkında hüküm 1980 Avrupa Konseyi Bakanlara Komitesi tarafından çıkarılan Hastaların Kendi Tedavilerinde aktif bir katılımcı olarak hastalara ilişkin tavsiye kararı 1981 Dünya Tıp Birliği tarafından çıkartılan Hastaların Hakları Hakkında Lizbon Bildirgesi 1984 Avrupa Parlamentosunun bir kakarı olarak çıkartılan Hasta hakları hakkında bir Avrupa yönetmeliği 1985 Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından tasarlanan doktor ve hastaların karşılıklı olarak yasal görevleri hakkında tavsiye kararı (Uygulanmadı) 1986 İspanya'da Genel Sağlık Kanununda yer alan Hastaların hakları 1989 İspanya'da Bask Otonom Topluluğu tarafından çıkartılan Hastaların ve Bask Sağlık Hizmetleri Kullanıcılarının Hakları ve Görevleri hakkında Yönetmelik. 1991 Danimarka'da basılan hasta hakları hakkında doktorların görevleri konulu sirküler(1992 yılında yenilendi) 1991 Büyük Biritanya Hükümeti tarafından basılan Hastalar Yönetmeliği 1992 Finlandiya'da çıkartılan Hastaların Hakları ve Statüleri Hakkında Sözleşme 1993 ABD Sağlık Hizmetleri Organizasyonları Akreditasyonu hakkında ortak komisyon tarafından basılan hastaneler için akreditasyon kitapçığında yer alan hasta hakları hükümleri 1994 WHO Avrupa Bölgesi 34 üye ülke tarafından onaylanan Avrupa'da hasta haklarının geliştirilmesi hakkında WHO bildirgesi 1994 Hollanda'da çıkartılan ( Hasta hakları konusunda) Tıbbi Sözleşme Yasası 1995 Fransa'da basılan revize edilmiş Hastane Hastaları Yönetmeliği 1995 Dünya Medical Birliği tarafından çıkartılan Hasta Hakları konusundaki Lizbon Bildirgesi revize edilmiş versiyonu 1996 İsrail'de çıkarılan Hasta Hakları Yasası 1996 Hemen hemen tüm Avrupa Bölgesi WHO aday ülkeleri tarafından onaylanmış Vatandaşın Sesi ve seçimine vurgu yapan reforme edilen Sağlık Hizmetleri Hakkında WHO Ljubljiana Yönetmeliği 1996 Avrupa Konseyi tarafından yapılması istenen Varşova'da gerçekleşen Avrupa Sağlık bakanları Konferansında alınan sağlık reformları çerçevesinde eşitlik ve hasta hakları 1996 Litvanya'da çıkartılan Hasta hakları ve hastalara zarar verme hakkında kanun 1996 Avrupa Konseyi tarafından çıkartılan İnsan Hakları Biomedisin Konvansiyonu 1997 İzlanda'da çıkartılan Hasta Hakları Hakkında genelge 1997 Avrupa Konseyi tarafından Oviedo'da imzaya açılan İnsan Hakları ve Biomedisın Konvansiyonu 1998 Danimarka'da hasta hakları hakkında yasa
Ek 2
TEMEL HASTA HAKLARI HAKKINDA KANUN VE KANUN TASLAKLARI ÖZETLERİ
AVUSTURYA Hasta hakları 1993 yılındaki federal hastane Yasasına yapılan bir değişiklikle yer almaktadır. Ana hasta hakları şunlardır.
* Sağlık sigorta sistemi altında sağlık hizmetlerine sahip olma hakkı * Fiziksel güvenlik hakkı (doktorlar ve diğer sağlık personeli kanunun ön gördüğü şekilde sağlık hizmetlerini sunmakla yükümlüdürler ) * Serbest seçim hakkı (İnsanlar doktorlarını kamu hastaneleri dışında serbest seçim hakkına sahiptir ; hastalar tedaviyi reddedebilirler) * Bilgilendirilme hakkı (Hastalar sağlık durumları , tanı olasılıkları, mevcut terapi metotları ve tedavinin risk ve faydaları hakkında bilgilendirilmelidir; hastalar, bu bilgilendirmeyi reddetme hakkına sahiptirler fakat bu reddetmeyi açıkça ifade etmek zorundadırlar; doktorlar bu bilgilendirmenin hastaya zarar verebileceği durumlarda bilgilendirme yapmaya bilirler.) * Özel yaşam hakkı (hastanın mahremiyetine,kişisel veri ve rızasına saygı göstermek için güçlü hükümler getirilmiştir. Tehlikeli bulaşıcı hastalıklar kamu savcılarına bilgi ve krıminal araştırma durumlarında istisnalar oluşabilir); ve * Şikayet hakkı (yerel tabip odalarınca gönüllü temelde, tıp kurulları oluşturulur;hastalar yaralanma ve zarar görme durumlarında şikayet etme hakkına sahiptirler)
BELARUS
18 Haziran 1996 tarihli Sağlık Hakkındaki Kanunda bahsi geçen ana hasta hakları aşağıdakilere gönderme yapmaktadır.
* Kamu sağlık kurumlarında parasız sağlık hizmeti alma hakkı * Doktorunu seçme hakkı * Sağlık durumları hakkında bilgilendirilme hakkı * 14 yaş altı, hastanelerdeki çocukların haklarının ebeveynlerine devri * Her hangi bir sağlık kurumundan acil sağlık hizmetleri alma hakkı
ÇEK CUMHURİYETİ
25 Şubat 1992 tarihli hasta hakları kodu hastaların aşağıdaki haklara sahip olduğunu bildirir
* Saygın ve profesyonel tedavinin , ehil (kalifiye) çalışanlar tarafından verilmesi * Kendileriyle kimin ilgilendiğini bilmesi, mahremiyetlerine saygı gösterilmesi, kendi ailelerinin yanlarında bulunması, * Sunulan sağlık hizmeti dikkate alınarak uygun kararlar verebilecek kadar bilgilendirilmeleri * Kanun tarafından belirtilen durumlar altında, tedaviyi reddetmeleri, * Tedavi işlemlerine tıp öğrencilerin katılımına rıza gösterme yada reddetme ve mahremiyetlerine saygı gösterilmesi * Tıbbi kayıtların gizliliği ve bu kayıtların, hastaların ulaşabileceği şekilde tasarlanması. * Taburcu edildikten sonra tedavinin devamı * Doktorların standart olmayan yada deneysel tedavileri hakkında bilgi sahibi olma ve bir deneyin herhangi bir aşamasında katılımın reddedilmesi. (bilgilendirilmiş rıza araştırmalara katılım için zorunludur) * Ölürken saygılı bakım ve kanunlara uygun bir şekilde kişisel isteklerin dikkate alınması. * Tedavinin sunulduğu sağlık kurumunun iç işleyişi hakkında bilgilendirilmek ( ve buna saygı gösterilmesi)
ESTONYA
Parlamentoya sunulan hasta hakları hakkında kanun tasarısı aşağıdaki hasta hakları içermektedir. * Tedavi edilmek ve tıbbi yardım almak hakkı * Acil tedavi yardım alma hakkı * Bilgi edinme hakkı * İsteğini bildirme hakkı ve * Transplântasyon ve bilimsel araştırma amaçları için organ ve doku alınmasında rıza hakkı.
FİNLANDİYA
Hastaların durum ve hakları hakkında kanun (1992) aşağıdaki hasta hakların belirtmektedir.
Birinci kısım genel hükümleri içermektedir * Bölüm bir yasanın uygulaması ile ilgilidir. * Bölüm iki hasta sağlık hizmeti ve tıbbi hizmetler, sağlık hizmeti çalışanları, sağlık hizmeti birimleri ve hasta dokümanlarının tanımlarını gösterir.
Kısım iki hasta haklarını kapsar
* Bölüm üç iyi sağlık ve tıbbi hizmetlere ve ilgili hasta tedavisine sahip olma haklarını belirtir Hastaların hakları mevcut kaynaklar oranında genişletilmiştir. * Bölüm dört tedaviye ulaşım hakkını tanımlar. Eğer bir kişiye tedavi yerilemezse o kişi başka bir tedaviye yönlendirilmeli yada tedavi için beklemesi gerektiği bilgisi verilmelidir. * Bölüm beş bilgilendirilme hakkını sunar. Bilgi hastanın arzusu hilafında yada böylesi bir bilginin ona zarar vereceği durumda verilemez. Bilgi hastanın anlayacağı bir şekilde ve mümkünse yorumlanarak sunulmalıdır. * Bölüm altı hastanın kendi kendine karar verme hakkını tanımlar. * Bölüm yedi yetişkin olmayan hastaların tedavisi ile ilgili koşulları ortaya koyar. Yaşlarına ve gelişimlerine uygun olarak tedavileri hakkındaki düşünceleri dikkate alınmalıdır. * Bölüm sekiz acil tedaviye gönderme yapar. * Bölüm dokuz bilgilendirilme hakkını ve hasta temsilcisinin gücünü telaffuz eder.
Kısım üç şikayetleri ve hasta ombudsmanını kapsar * Bölüm on şikayet kanallarını sunar * Bölüm on bir sağlık kurumları (yada kanuna uygun olarak birimi) için bir hasta ombusdmanını tanıtır.
Kısım dört hasta belgeleri ile ilgilidir
* Bölüm on iki hasta dokümanlarının nasıl korunacağını tanımlar ve idari düzenlemeye gönderme yapar. Bölüm on üç bilginin gizliliğini kapsar. Hastayı ilgilendiren veri iletişimi hastanın rızasına bağlıdır. Bu bölüm üç istisna sunar. Kanun gereğince bilgiyi almaya hakkı olan sivil ve yasal yetkililere veri iletişimi, bir diğer sağlık kurumuna veri iletişimi ve hasta bilinçsiz veya veri iletişimini yasaklamasına bir neden olmadığına inanıldığı durumlarda yakın aile üyelerine veri iletişimi,
Kısım beş muhtelif hükümler içerir
* Bölüm on dört gizlilik yükümlülüğünün ihlali halinde cezalandırmayı tanımlar * Bölüm on beş başvuru hakkını düzenler * Bölüm on altı kanunun uygulanması için daha katı hükümler getiren bir emir sunar * Bölüm on yedi yasanın yürürlüğe girmesi ile ilgili hükümleri kapsar
GÜRCİSTAN Sağlık Hizmetleri Kanununun (Aralık 1997) ikinci kısmı aşağıdaki hasta hakları telaffuz eder.
* Madde beş mevcut düzenlemeler altında Gürcistan'da sağlık hizmetleri ve tıbbi yardım alma hakkını getirir * Madde altı ırka, dinsel inanışa , politik ve diğer görüşe, etnik ve sosyal kökene, mal mülk ve statülerine, yaşadığı yere, hastalığına ve cinsel tercihlere dayalı her türlü ayrımcılığı yasaklar. * Madde yedi anlaşılabilir ve karşılaştırılmalı bilgi edinme ikinci bir görüş talep etme hakkı ile ilgili hükümler içerir. * Madde sekiz hastaların biomedikal araştırmalara katılımını düzenleyen hükümler getirir. Sözlü olarak bilgilendirilmiş rıza hastaların tıbbi eğitim işlemlerine katılımı için gerekli bir koşuldur. * Madde dokuz hastaların herhangi bir tıbbi müdahaleyi ve biomedikal araştırma ve eğitsel aktivitelere katılımını reddetme hakkını belirtir. İstisnalar madde 75 de belirtilmiştir. * Madde on hastaların yaşama arzusu tedaviyi ve canlandırmayı kesme hakkını telaffuz eder. * Madde on bir hasta rızasını açıklamakta yetersizse, rızanın bir yasal temsilci tarafından verilmesini düzenler. * Madde on iki sorumsuz ve akli dengesi yerinde olmayan hastalara yapılacak olan acil tıbbi müdahalelerin, sadece hastanın çıkarlarına uygun şekilde gerçekleştirilmesini zorunlu kılar. * Madde on üç hapishanelerde tıbbi bakım sunulmasına izin verir,hastanın rızasına bağlı olarak bu durum açlık grevlerini de içerir * Madde on dört sigorta anlaşmasına bağlı olarak, hastaya doktorunu ve sağlık kurumunu seçme ve değiştirme hakkı verir.
MACARİSTAN Sağlık Hizmetleri Hakkında Yasa (1997) nın ikinci kısmı herkese aşağıdaki hakları vermektedir * İnsan haysiyetine saygı gösteren tıbbi tedaviyi almak, * Tedavi modellerini dikkate alarak karar verme * Kendisini ilgilendiren bilgiyi edinmek ve bilgilendirilmiş rıza vermek * Tıbbi tedaviyi reddetmek ; ve * Tıbbi kayıtlara erişime sahip olmak
İZLANDA Mayıs 1997 tarihinde İzlanda Parlamentosundan geçirilen hasta Hakları Hakkındaki Yasanın ana hükümleri aşağıdakilerdir. * Kısım bir, madde üç sağlık servislerinin niteliğine gönderme yapar. Madde üç herkese eşit sağlık hizmetleri her zaman, mevcut en iyi tedavi ve sürekli tedavi hakkını getirir. Hasta haklarında bilgiye ulaşım madde dört altında bulunmaktadır. Burada Sağlık ve sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca hasta haklarına, hasta birlikleri ve sosyal güvenlik şemalarına ilişkin bilgilerin hastaların ulaşabileceği şekilde temin edileceği belirtilmiştir. * Kısım iki bilgilendirme ve rıza hakkındadır, sağlık ve tedavi bilgileri için hükümleri ve bu ilkedeki ilgili istisnaları içerir , tedaviyi ret eden hastalarla karşılaşan sağlık personelinin görevleri ve tedaviye rızadaki istisnalar madde sekiz ve dokuzda belirtilmiştir. Madde on ve on bir bilimsel araştırmalara rıza ve öğrencilerin öğrenimlerine katılım ile ilgilidir. * Kısım üç gizlilik ve mesleki sır hakkındadır, gizliliği ve mesleki sırla ilgili hakları ve ilgili istisnaları madde on iki ve on üç de tanımlar. * Kısım dört klinik kayıtlardaki bilginin korunması hakkındadır, klinik kayıtlara erişim (madde 14) ve klinik kayıtlardaki bilgiler hakkında yorum (madde 16) özel hakkını getirir. * Kısım beş tedavi hakkındadır, madde on yedi insan şerefine saygıyı vurgular. Madde on sekiz tahmini bekleme süresinin yanı sıra tedavi için bekleme zamanları ve hastanın gecikme nedenleri hakkında bilgilendirilmesi ile ilgilidir. Madde yirmi ve yirmi bir sağlık çalışanlarının seçimini tanımlar ve hastanın kendi sağlığı hakkındaki sorumluluklarını bildirir . Madde yirmi iki hasta kabulü ve hastanın taburcu edilmesi hakkında hükümler getirir. Madde yirmi üç ve yirmi dört ölmekte olan hastaların acı çekmelerini azaltmayı ve aile ve arkadaşlarının yanında bulunması hakkını verir ve bu hastaların tedavileri ile ilgilidir. * Kısım altı hasta çocuklar hakkında özel kurallar tanımlar. Bu bölüm hasta çocuklar için sağlık ve tedavileri hakkında bilgilendirme tedaviye rıza ve benzeri konuları dikkate alan hükümler getirir. * Kısım yedi şikayet hakkı hakkındadır, hastaların tedavileri hakkında şikayet etmelerine izin veren kuralları belirler.
İRLANDA Hastanedeki Hastalar için Haklar Yönetmeliği ( 1991)Hastalar için 12 hak listelemiştir. * Acil durumlarda hastane hizmetlerine ulaşım yada hastanelere kabullerinde acil olarak bekleme listesine giriş hakkı. * Makul bir süre içinde hastalık dışı randevu alma hakkı. * Her zaman, tüm hastane personeli tarafından kibarca tedavi görme hakkı. * Felsefi ve dini inanışlara saygı göstererek tedavi görme hakkı * Özellikle hastanın klinik durumunun doğasının tartışıldığı durumlarda mahremiyet hakkı. * Bakım sunan danışmanın ismi hakkında bilgilendirilme hakkı ve hastalığının doğası yada koşulları hakkında anlaşılabilir bir dilde bilgilendirilme hakkı. * Tedavinin sadece hastanın rızası ile yada hasta bir çocuk olduğunda ebeveynin yada vasisinin rızası altında verilmesi hakkı. * Hastane kayıtlarının bütünüyle gizli tutulması hakkı. * Tıp öğrencilerinin, öğrenimlerine katılma hakkı, yeni ilaç yada tıbbi araçların kullanımı ile ilgili ve herhangi bir klinik deneme yada araştırmaya katılmanın ret edilmesi hakkı. * Hastaneden taburcu edildiğinde, hastanın durumu ve hastanede aldığı tedavi hakkında bilgilendirilmesi hakkı. * Hastane servisinin bir kısmı hakkında şikayet ve eğer şikayet tatmin edici bir şekilde çözümlenmedi ise, şikayetin hastane şikayet komitesine yönlendirilmesi hakkı.
İSRAİL Hastaların Hakları Hakkında Yasa (1 Mayıs 1996) 9 kısma bölünmüştür ve aşağıdaki belirgin konuları ele alır. * Kısım bir, yasanın amacını belirtir. Bu amaç tıbbi bakım alan yada talep eden herkesin haklarını belirler ve mahremiyetini ve haysiyetini korumaya yöneliktir. * Kısım iki, metinde kullanılan bir çok terimin tanımları ile ilgilidir. * Kısım üç, tıbbi bakım hakkındadır. Bu kısım acil olan ve olmayan durumlarda tıbbi bakımın verilmesin düzenler. Hastalar arasında ayrımcılığı yasaklar, hastaya ikinci bir seçim hakkı verilmesini tanımlar ve hastanın haysiyet ve mahremiyetine saygıyı ve tıbbi bakımın devamlılığını düzenler. * Kısım dört, tıbbi bakımda bilgilendirilmiş rızayı sunar. Yasa hastalara verilecek olan bilgilerin sınırını belirler ve istisnalar koyar. * Kısım beş, Tıbbi kayıt ve tıbbi bilgileri kapsar. Bu bölümde hastane personelinin hastaları ilgilendiren tıbbi bilgilerin saklanması hakkındaki yükümlülüklerini bir çerçeve içinde bilgileri kapsar. * Kısım altı, farklı komiteler oluşturulmasını ve bunların prosedürleri hakkındaki kuralları düzenler. Bir araştırma komitesi hasta şikayetlerini yada tıbbi tedavi verilmesinde istisnai vakaları araştırır. Bir kontrol ve kalite komitesi tıbbi bakımın kalitesi değerlendirir ve geliştirir. Bir etik komitesi, yasanın etkisini değerlendirir ve her bir sağlık kurumunun etik komitesinden gelen sorunlarla ilgilenir. * Kısım yedi,bir tıbbi kurumdaki hasta haklarının gözlemleri ile ilgili sorumlulukları kapsar ve ombusmanlık kavramını getirir. * Kısım sekiz, yasanın güvenlik kuvvetlerine uygulanması hakkındadır. * Kısım dokuz çeşitli hükümler içerir.
LİTVANYA Hastaların Hakları ve Hastaların Yararlanması hakkında Kanun (eylül 1997) 4 bölüm ve 25 maddeden oluşmaktadır. * Bölüm bir, genel hükümleri kapsar. Yasada kullanılan terimleri açıklar ve yasanın amacını ortaya koyar. * Bölüm iki, aşağıdaki maddeleri tanımlar. Sağlık hizmeti hakkı (madde 3), Sağlık hizmetine ulaşabilme hakkı (madde4), Sağlık hizmeti sunucusunu ( hekim ve hasta bakıcı) ve kurumunu seçme hakkı ( Bu seçim madde beşte belirtilen hükümlerle sınırlıdır), bilgilendirilme hakkı ( madde 6), eğitim ve bilimsel araştırma süreçlerine katılımı ret etme hakkı (bilimsel araştırmalara katılım hastanın rızasına bağlıdır; diğer yasalarda belirtiler özel yasa hükümleri madde 7'de bu konuyu düzenlemektedir), tedaviyi ret etme hakkı (madde8) . Sağlık kurumundaki, bir idari personeline şikayet hakkı yada Sağlık Bakanlığı ve mahkemeler öncesinde şikayet etme hakkı (Madde 9), ve kişisel mahremiyetin korunması hakkı. (Madde 10), * Kısım üç, hasta belgeleri hakkındadır, tıbbi kayıtlar ve hastalara ilişkin belgelerin korunması ile ilgili hükümler sunar ve bilimsel araştırma ve derslerde kullanılan hastalarla ilgili bilgileri içeren belgelerin kullanılması durumlarını ve hastaların bu bilgilere hangi durumlarda ulaşabileceğini belirler. Bu bilgilerin, bilimsel araştırmalarda ne şekilde kullanılacağını belirler. * Kısım dört, hastalara zarar verilmesi durumlarında uygulanılacak olan tazminat kurallarını ve bunun temellerini tanımlar. Hastalara zararı ve bunun ölçüm yollarını tanımlar. Hastalara zarar verilmesi durumlarında, sağlık kurumları ve hekimlerin ödemesi gereken tazminat için zorunlu sigortayı getirir ve zarar gören hastalara yapılacak olan tazminat ödemesini düzenleyen yöntemleri oluşturur.
HOLLANDA Tıbbi Sözleşme Yasası, medeni hukuka aşağıdaki hasta haklarını getiriri * Madde 446 tıbbi sözleşmenin tanımını verir. Sözleşme, sağlık hizmetini verenler ve hastalar arasında, hastayı yada üçüncü bir şahsı doğrudan etkileyen tıbbi aksiyonların yerine getirilmesine yönelik olarak düzenlenmiştir. * Madde 447 16 yaşına ulaşan bir çocuğun bir tedavi sözleşmesi yapabileceğini tanımlar. * Madde 448 bilgilendirilme hakkı hakkında hükümler getirir. Sağlık hizmeti sunucusu hastayı açıkça bilgilendirecek ve eğer talep edilmesi hastanın sağlık durumu ve tedavisi hakkında yazılı olarak yapacaktır. 12 yaşından altındaki hastalara anlaşılabilir bilgi sunulmalıdır. Sağlık hizmeti verenler, hastadan bilgiyi sadece bu bilginin hastaya zarar vereceği durumlarda gizleyebilir. Verilmeyen bilgi, daha sonra artık hastaya zarar vermeyeceğini düşünüldüğünde verilmelidir. * Madde 449 hastanın, bilgilendirilmesini istemediğini ifade ettiğinde buna saygı duyulacağını söyler. * Madde 450 rıza ile ilgilidir. Eğer hasta 16 yaşına ulaşmamış fakat 12 yaşın üzerinde ise ebeveynlerinin rızası istenir. * Madde 451 hastaya uygulanacak olan tedavinin yazılı bir şekilde bildirilmesini talep hakkı verir. * Madde 452 hastanın kendi sağlığı ile ilgili bilgileri sağlık hizmeti verenle, en iyi şekilde paylaşmasını ve işbirliği talep eder. * Madde 454 verilerin korunmasını ve gizliliği haklarını telaffuz eder. Sağlık hizmeti sunucusu hastanın tedavi durumunu ilgilendiren tüm verileri bir dosyada koruyacaktır. Hasta sözü edilen dökümanlarla ilgili dosyaya, görüşler ekleyebilir. * Madde 455 hastaya tedavisi ile ilgili dosyaların silinmesini isteme hakkı verir. Bu dosyaların tutulmasının, hastadan başka bir diğer kişiye büyük derecede önemli olduğunun varsayıldığı durumlar bir istisna oluşturur. * Madde 456 , madde 454' de gönderme yapılan dökümanların bir kopyasının, hasta tarafından istenmesine izin verir. * Madde 457-459 hasta dökümanlarına erişimi düzenler ve dökümanların kimlere verilebileceğini listeler. Madde 458 istatistiksel ve araştırma amacıyla hastaları ilgilendiren bilginin kullanılması ile ilgili hükümler getirir. Madde 459 sağlık hizmeti verenler tarafından yerine getirilen işlemlerin sadece hasta tarafından gözlemlenebileceğini özel hüküm olarak koyar. * Madde 462-464 tedavinin sunulduğu sağlık kurumunun sorumlulukları ile ilgilidir. * Madde 465 12 yaş altındaki çocukların tedavileri ve hangi durumlarda ebeveynlerine danışılacağı ile ilgili hükümler getirir. * Madde 466 madde 465'de gönderme yapılan iznin talep edilmesi için, gerekli zaman olmadığı durumlarda tedavinin hastaya ciddi zarar verilmesini engelleyecek şekilde yapılması gerektiği özel hükmünü getirir. * Madde 467 mediko istatistiği yada diğer mediko bilimsel araştırma amaçlı olarak, vücuttan alınan belirsiz (kimliği belirsiz) parça kullanımını düzenler. Böylesi bir kullanıma, eğer hastanın bir itirazı yoksa ve araştırma dikkatli bir şekilde yapılacaksa izin verilir.
RUSYA FEDERASYONU Hasta hakları hakkında kanun tasarısı aşağıdaki hasta haklarını telaffuz eder. Kısım bir genel hükümler getirir. * Madde 1 yasanın çerçevesini ve amacını tanımlar. * Madde 2 yasada kullanılan ana kavramları tanıtır. (hasta, haklar, tıbbi bakım, rıza,vs) * Madde 3 hasta haklarının uygulamaya konulması ile ilgili temel ilkeleri telaffuz eder. * Madde 4 hasta hakları konusunda mevcut Rusya Federasyonu yasamasına gönderme yapar. * Madde 5 hasta hakları ile ilgili uluslar arası anlaşmalara atıfta bulunur.
Kısım iki hasta haklarını ve yükümlülüklerini tanımlar. * Madde 7 hastaların haklarını şu şekilde listeler: Devlet tarafından garanti edilen tıbbi bakıma erişilebilirlik. Saygın ve insancıl tedavi, hastalığa ve/veya tıbbi tedaviye bağlı ağrıların dindirilmesi, nitelikli sağlık bakımının sağlanması, hekimlerin, tıp kurumunun, tıp sigorta organizasyonunu, hakkında bilgi sahibi olunarak, serbestçe secim hakkı, gönüllü tıp sigortası, bilginin gizliliği , tıbbi bakımın uygulanmasında sağlığa ve maneviyata verilen zararın tazmini, ayrı bir odanın mevcuditiyetini mümkün kılmasını da içeren dinsel usullerin uygulanması. * Madde 8 kendi rızası dışında hastaneye kaldırılan hastaların haklarını telaffuz eder ve madde 9 sağlık hizmeti alan hastalar hakkındaki kısıtlamalar getirir . * Madde 10 hastaların kendi sağlık durumlarını korumaları hakkındaki yükümlülüklerini sıralar.
Kısım 3 Temel hasta haklarını garanti eder.
* Madde 11-14 hastaların ödeme yapmaksızın tıbbi bakıma erişebilme haklarını, nitelikli tıbbi bakımı, tıbbi bakım verilirken bilgilendirilmeyi ve bilginin gizliliğini devlet garantisi altına alan hükümler belirtir. * Madde 15-17 hastanın gönüllü bilgilendirilmiş rıza verme ve tıp çalışanlarının ve tıbbi bakım sunulmasında görev alan ilgili diğer kişilerin aksiyonlarını ret etme haklarını getirir. * Madde 18 ve 19 sağlığa ve maneviyata verilen zararların tazmin edilmesi hakkını tanımlar.
SLOVAKYA Sağlık Bakımı Hakkında Kanun (No.277/1994)'a göre, hastalar aşağıdaki haklara sahiptirler. * Sağlık bakımı sunumu * Askeri hizmet yapan yada ceza evinde yatan kişiler istisna olacak şekilde, hekim ve sağlık kurumunu seçimi * Fiziksel ve mental bütünlük * Kendi sağlık durumu tedavisi ve hastalığının süresi hakkında doktor tahmini hakkında bilgilendirilmesi ve tüm kayıtların gizliliği (bununla beraber bilginin kapsam ve içeriğine hekim karar vermektedir. ) * Kanunda belirtilen istisnalar dışında sağlık bakımını ret etme. * Ağrıların dindirilmesi, herhangi bir tedavide bilgilendirilmiş rıza-bir müdahalenin hasta tarafından reddinin yazılı olarak ifade edilmesi, tedavide hastanın rızasının aranmaması gereken koşullarda, tedavi uygulanmasının kanunda telaffuz edilmesi. * Tıbbi kayıtlara erişim ve yorum .
TÜRKİYE Hasta Hakları hakkında yasa tasarısı aşağıdaki yasal hükümleri içermektedir.
* Madde 6-14 sağlık hizmetlerinde adaleti kapsar; bunlar, bilgilendirme,verilen sağlık hizmetini seçme ve değiştirme, doktoru seçme ve değiştirme ve gerekli teşhis ve tedaviyi alma haklarını ve ötenazinin yasaklanmasını içerir. * Madde 15-20 hastanın bilgi alma hakkını kapsar. Bunlar, kendi sağlık durumu hakkında bilgilendirilme, bilgi isteme, kayıtları inceleme ve düzeltme ve bilgilendirilmeyi ret etme haklarını içerir. * Madde 21-23 hasta haklarının korunması ile ilgilidir. Mahremiyete saygı gösterilmesi hakkını içerir. * Madde 24-31 Bilgilendirilmiş rızayı kapsar. Bilgilendirilmiş rıza organ ve doku alımını da kapsar ve tedaviyi ret etme tanımlanır. * Madde 32-36 insanların tıbbi deneylere katılan insanların korunmasını ortaya koyan, bu maddeler katılımda rıza hakkını ve ergen olmayanların haklarını kapsar. * Madde 37-41 sağlık kuruluşlarında güvenlik,dinsel hizmetlere katılım ve dini vecibeleri yerine getirme gibi çeşitli hükümleri kapsar. * Madde 42-49 yasanın uygulanmasını tanımlar. BİRLEŞİK KRALLIK (BRİTANYA)
1991'deki Hastalar Yönetmeliği aşağıdaki hakları içermektedir. (Bu gözden geçirme yapılırken Hastalar Yönetmeliğinini1995 deki revizyonu mevcut değildi.)
* Ödeme gücü dikkate alınmaksızın, klinik ihtiyaç temelinde sağlık hizmeti alınması, * Pratisyen hekimlere (Aile hekimi) kayıt edilmesi, * Herhangi bir zamanda acil tıbbi bakım alınması, * Bir danışmana yönlendirilmesi ve belirli şartlar altında ikinci bir fikir alınması, * Teklif edilen tedavi hakkında açıklama, * Sağlık kayıtlarına erişime sahip olma, * Bir tıbbi araştırma ve öğrenci eğitimine katılımı seçme , * Yerel sağlık hizmetleri hakkında bilgi alma ( nitelik standartları ve bekleme zamanı), * Bir bekleme listesinde iki yıl içerisinde tedavi için, başvuru * Şikayetlere, tam ve doğru yazılı yanıt alma
ÖZBEKİSTAN Vatandaşların sağlık hizmeti alma hakkında kanun tasarısının ( 14 Eylül 1996)24 maddesi aşağıdaki hasta haklarını telaffuz eder.
* Sağlık hizmeti verenlerden insancıl ve saygılı bakım alma hakkı. * Hekimi ve sağlık bakım kuruluşunu seçme hakkı * Diğer hekim ve uzmanlardan danışma talep etme hakkı * Sunulan sağlık hizmetinin gerekçesi, sağlık durumu, tıbbi durum ve teşhis hakkındaki tüm bilgi ve verilerin gizli tutulması hakkı * Herhangi bir tıbbi müdahaleyi ret etme ve onay verme hakkı * Kendi haklarına, görevlerine ve sağlık durumuna ilişkin bilgileri alma ve bu amaç için bir temsilci atama hakkı * Gönüllü sağlık sigortası sistemi çerçevesinde sağlık hizmeti alma hakkı * Kendi haklarının savunulması için bir hukukçu yada diğer yasal temsilciye ulaşıma sahip olma hakkı
Ek 3 harita
Referanslar
1. Conseil economique et social. Les droits de la personne malade. Paris, Rapport, 1996,189. 2. Leenen, H. Et al. The rıghts of patients in Europe. Deventer, Kluwer, 1993, p. 189. 3. Declaration on the Promotion of Patients' Rıghts in Europe. Copenhagen, WHO Regional Office for Europe, 1994 (document ICP'HLE 121). 4. Vienonen, M., ed. European health care reform. Citiziens' chaice and patients' rights. Copenhagen, WHO Regional Office for Europe, 1996, p.133. 5. Saltman, RB, Figueras, J and Sakellarides, C (eds) (1998) Critical challenges for health care reform in Europe. Buckingham: Open Univeristy Press. 6. Iliev, D. And Vieenonen, M. Patients' Rıghts in Europe as at June 1997. Copenhagen, WHO Regional Office for Europe, 1997. 7. Executive Board 101 st. Session. Geneva, World Health Organizations, 1998 (document EB101-1998-rec-1). 8. World Health Assembly resolution WHA51.10 on the ethical, scientific and social implications of cloning in human health. World Health Organization-Organisations Mondiale de la Sante. 1998 (http://www.who.ch.wha-1998/listang.htm). 9. Hannikainen, P. Et al. Three years in force: has the Finnish act on the status and rıghts of patients meterialized? Helsinki, Ministry for Social Affairs and Health , 1996,p.17. 10. Markenstein, L.F. The codification in the Netherlands of the principal rıghts of patients: a critical review. European Journal of health law, 2:33-45(1995). 11. Birmontiene, T. Patients' rights legislation in Lithuania. European journal of health law, 3:85-94 (1996). 12. Department of Health. The patient's charter. London, HM Stationery Office, 1991,p.6. 13. Winjnberg, B.Patients' rıghts and legislative strateğies. Medical law, 12:137-140 (1993). 14. Leenen, H.J.J. The rıghts of patients in Europe. European journal of health law, 1:5-13 (1994).
